آب گرم

نقشه داده های ویکی

2010-06-18T19:32:00.007+04:30

جهت نمایش تصویر در ابعاد بزرگ روی آن کلیک کنید

تصویر فوق، اطلاعات ویکیپدیا را بر روی نقشه جهان نشان می دهد. هر مربع کوچک با لوگوی ویکیپدیا، بیانگر یکی از مطالب این دانشنامه آزاد است که به یک نقطه جغرافیایی خاص مرتبط شده. برای مثال «تهران» روی شهر تهران نقطه گذاری شده است.

با نگاه کردن به این نقشه معلوم می شود که بخش ایران ویکیپدیا تا چه حد نیاز به کار دارد.

تراکم جمعیت، با میزان محتوای ویکی روی نقشه تناسب دارد، با این وجود به وضوح مشاهده می شود که در همسایگی ما، پاکستانی ها، ترکیه ای ها و هندی ها تا چه میزان موفق، عمل نموده اند.

در تحلیل این نقشه فاکتور های بسیار زیادی را باید در نظر گرفت. تراکم جمعیت، توسعه انسانی، دسترسی به اینترنت، آزادی بیان، جاذبه های توریستی و بسیاری عوامل دیگر، اما برآیند تمام این فاکتور ها نشان می دهد که دانش بشر از مکان های جغرافیایی با چه پراکندگی تقسیم شده و در اینترنت موجود است، و این که چه ملت هایی بیشتر در مورد جغرافی خود می دانند، یا به آن اهمیت می دهند.

این را هم فراموش نکنیم که این نقشه پویا است، و در طول زمان تغییر خواهند کرد.

تاسیس رصدخانه گرینویچ - داستان زمان و مکان (قسمت چهارم)

2010-06-15T16:44:00.010+04:30

ادامه از قسمت سوم

نصف النهار برَدلی و نقشه برداری بریتانیا

جیمز بردلی

جیمز بِرَدلی، سومین ستاره شناس سلطنتی، به عنوان یکی از مو شکاف ترین رصد گران تاریخ شناخته شده است. مهارت های اش او را موفق به کشف دو تا از مهم ترین اکتشافات ستاره شناسی نمود. او نخستین ستاره شناسی بود که متوجه شد، موقعیت برخی ستارگان در طول سال، به دلیل حرکت گردشی زمین به دور خورشید، تغییر می کند. انحراف نور و ثابت انحراف، اکتشافات بسیار مهمی بودند، که با خود سطح تازه ای از دقت رصد های آسمانی را به ارمغان آوردند.

همچنین، بردلی دریافت که، ستاره گاما دراکونیس، که غالبا به آن دلیل که مسقیما از بالای رصدخانه عبور می کرد، توسط ستاره شناسان گرینویچ مورد مطالعه قرار می گرفت، در هر سه روز تا 1 ثانیه کمان دایره، موقعیت خود را تغییر می دهد، خیلی بیش تر از آن که انحراف نور را بتوان موجب آن دانست. پس از تلاش بسیار، بردلی دریافت که تغییر مشاهده شده در گاما دراکونیس در واقع نتیجه تکان های کوچک زمین حول محور خود است، که در اثر کشش جاذبه ای ماه ایجاد شده، و این حرکت، که به عنوان رقص محوری [nutation] شناخته می شود، در هر 19 سال، دور خود را کامل می کند.

در سال 1749، بردلی وجه لازم برای ساخت یک رصدخانه جدید، در مجاورت اتاق کوادرانت هالی [Halley]، را از بُوردِ اوردنانس [the Board of Ordnance نهادی در دولت بریتانیا که تا پیش از تاسیس سازمان نقشه برداری اوردنانس، مسئول تهیه نقشه های نظامی برای ارتش و نیروی دریایی بریتانیا بود] دریافت کرد. این جا، تلسکوپ اصلی خود را نصب نمود، دستگاه عبوری 8 - فوتی که توسط سازنده سرشناس، جان بِرد [John Bird] ساخته شد.

زمانی که فرانسه و انگلیس پروژه مشترک عظیم خود را برای اندازه گیری فاصله میان رصدخانه های پاریس و لندن آغاز کردند، نقشه برداران، نصف النهاری که توسط تلسکوپ تازه بردلی تعریف شده بود را به عنوان نصف النهار رسمی گرینویچ در نظر گرفتند.

همچنین، سازمان نقشه برداری اوردنانس، که یکی از نقشه های سرزمین کنت را نخستین بار در اول ژانویه 1801 منتشر نمود، نصف النهار بردلی را به عنوان طول جغرافیایی °0 بکار برد. این نصف النهار به عنوان نصف النهار مبدأ رسمی بریتانیا باقی ماند، تا آن که در سال 1850، سِر جورج بیدل اِری [Sir George Biddell Airy]، هفتمین ستاره شناس سلطنتی، تصمیم به ساخت دایره عبوری تازه ای در اتاق مجاور دستگاه های بردلی گرفت.

به هر تقدیر، تا امروز، تمام نقشه های های تولید شده توسط سازمان نقشه برداری اوردنانس [سازمان نقشه برداری ملی بریتانیا] نصف النهار بردلی را به عنوان طول جغرافیایی °0 در نظر می گیرند.

.. جایزه ملی.. (قانون طول جغرافیایی، 1714)

با وجود پیشرفت هایی که در گرینویچ، پیرامون یافتن راه حل مسئله طول جغرافیایی از طریق ستاره شناسی حاصل شده بود، یک سری فجایع دریانوردی دولت بریتانیا را واداشت تا به منظور تسریع در حل مسئله، روش های جایگزین را مد نظر قرار دهد.

مهم ترین فاجعه، در 22 اکتبر 1707 روی داد، و آن زمانی بود که چهار کشتی ناوگان سلطنتی با هدایت دریادار سر کلودِسلی شاوِل [Sir Clowdisley Shovell] به صخره های فریبنده اطراف جزایر سیلی [مجموعه جزایری در جنوب غربی بریتانیا] برخورد کردند.

در نتیجه این حادثه، همه کشتی ها غرق شدند و 2000 نفر جان خود را از دست دادند. پارلمان انگلستان با انتصاب گروهی از متخصصان، به عنوان هیئت طول جغرافیایی، به این خواست عمومی پاسخ داد، همچنین مبلغ 20،000 پوند به عنوان جایزه کسی تعیین شد، که روش مشخص کردن طول جغرافیائی در دریا را، تا حد نیم درجه پیدا کند. در ضمن، 15،000 پوند برای روشی با دقت دو- سوم درجه و 10،000 پوند برای یک درجه تعیین گردید.

جایزه طول جغرافیائی، به همان اندازه که برای علاقمندان جدی علم جذاب بود، همچون آهن ربا آدم های خل و پیشنهادات عجیب شان را نیز به خود جذب نمود.

لنگر انداختن قایق هایی در سراسر جهان، که شب ها آتش روشن کنند، و ماشین های متحرکی که در بطری های خلاء بزرگ و بسته، قرار داده شده باشند، در مقایسه با برخی پیشنهادات دیگر، بسیار عاقلانه به نظر می رسیدند.

برای مثال، شخصی ادعا کرد، نوعی «پودر همدردی» کشف کرده است. اگر این پودر بر چاقویی که قبلا با آن کسی را مجروح کرده بودند، پاشیده شود، با این کار آن شخص، درد اولیه را دوباره احساس خواهد کند.

پیشنهاد آن بود که با یک چاقوی واحد تعدادی سگ را زخمی کنند و آن ها را در کشتی های ناوگان اعلیحضرت قرار دهند. هر روز سر ظهر، چاقو را در گرینویچ در پودر همدردی فرو کرده، و سگ ها هر کجا که باشند، شروع به واغ واغ کردن خواهند نمود. به این ترتیب، ناوبران با دانستن اینکه اکنون در گرینویچ ساعت دوازده ظهر است، جزء اصلی محاسبه طول جغرافیایی که در آن قرار دارند را به دست خواهند آورد. لازم به توضیح نیست که هیئت طول جغرافیایی تحت تاثیر چنین پیشنهادی قرار نگرفت.

دانشمندان از مدت ها پیش، به این واقعیت پی برده بودند که راه حل آرمانی برای حل مسئله طول جغرافیایی مکانیزمی است که شما را قادر به یافتن فاصله زمانی تان تا یک نقطه صفر (مانند گرینویچ) گرداند، زیرا طول جغرافیایی ضریبی از زمان است. از ان جا که محیط °360 زمین، یک دور کامل را در 24 ساعت طی می کند، هر ساعت معادل °15 گردش، یا °15 تفاوت در طول جغرافیایی است.

در میانه قرن 18ام میلادی، هنوز مکانیزمی برای نگهداری درست زمان در سفرهای دریایی وجود نداشت، و دلیل آن تکان های کشتی و گرما و سرما های شدید در طول سفر از مناطق قطبی به استوائی بود، که معمولا در سفر های کاوشی یا تجاری باید پیموده می شدند. حتی دانشمند بزرگ آن زمان، سر آیزاک نیوتون هم اعلام کرد: «چنین ساعتی هنوز ساخته نشده است..»

جان هریسون: مردی که طول جغرافیایی را پیدا کرد

جان هریسون

جان هریسون در سال 1693 به دنیا آمد. او که فرزند نجار دهکده بود، در 20 سالگی به صورت خود آموخته با مهارت های تئوری و عملی ساعت سازی آشنا شد، و زمانی که جایزه طول جغرافیایی اعلام گردید، او مطمئن بود که یکی از ساعت هایش جایزه را از آن خود خواهد ساخت.

پس از چهار سال تفکر و مطالعه دقیق، در سال 1730 طرح نخستین ساعت دریا رُوی خود را پی ریزی نمود. او به امید گرفتن راهنمایی طرح اش را نزد ادموند هالی که در آن زمان ستاره شناس سلطنتی بود، به گرینویچ برد. هالی به گرمی از هریسون استقبال کرد، و به او توصیه نامه ای داد تا به بزرگ ترین ساعت ساز آن روز ها، جورج گراهام ارائه کند. گراهام که شیفته طرح های هریسون شده بود، به او پیشنهاد وامی داد تا به کمک آن ساعت را تکمیل کند!

هریسون شش سال بعد را صرف ساخت ساعت اش نمود، که اکنون نام «H1» را بر آن نهاده بودند. سپس آن را به نزد گراهام در لندن برد، که او به نوبه خود ترتیب نمایش عمومی ساعت را برای جامعه علمی آن زمان فراهم نمود. این وسیله به سرعت مشهور شد، طوری که چند تن از وقایع نگاران هم عصر، ادعا کردند که این وسیله یکی از بزرگ ترین شگفتی های دوران مدرن است.

طرحی از ساعت H3 هریسون

H1 در نخستین سفر دریای خود، به طرز ستودنی عمل نمود. هیئت طول جغرافیایی به خوبی تحت تاثیر قرار گرفته بود، اما هریسون که احساس می کرد می تواند کارائی H1 را بهتر کند، هیئت را راضی کرد تا مبلغ 250 پوند برای آغاز کار روی H2 به او پیش پرداخت کنند.

هریسون به سرعت کار بر روی H2 را آغاز نمود، اما خیلی زود دریافت در طراحی ماشین نواقص مشخصی وجود دارد. پس کار روی نسخه سوم ،H3، را از سر گرفت. هریسون 19 سال با پشتکار تمام، ساخت و دوباره ساخت.

در این سال ها کمک های مالی هیئت طول جغرافیایی او را پیشتیبانی می کرد، اما آن ها کم کم صبر خود، و از آن بد تر اعتمادشان به این که هریسون هرگز قادر خواهد بود ساعتی که وعده داده را بسازد، از دست می دادند.

نقطه عطف بعدی در سال 1753 پیش آمد، و آن زمانی بود که هریسون به ساعت سازی پول داد تا نمونه جیبی کوچکی برای او بسازد، تا از آن برای آزمایش دقت ساعت خود از آن استفاده کند. به محض انجام نخستین آزمون، او دریافت که تمام 27 سال گذشته را در مسیر غلط سپری کرده است. یک ساعت کوچک با فرکانس بالا را می توان طوری ساخت که به مراتب با ثبات تر از تمام ساعت های دریایی که تا آن موقع ساخته شدن بودند، عمل نماید.

ادامه دارد..

الموت و دریاچه اُوان

2010-06-08T12:00:00.000+04:30

تعدادی از عکس های قلعه الموت و دریاچه اوان را در آلبوم پیکاسا قرار دادم و حال آدرس شان را در آب گرم می گذارم.

الموت دی ماه 1388 به همراه گروه زیست

الموت نوروز 82

دریاچه اوان

داستان ترابوزان

2010-05-19T22:59:00.009+04:30

چهارشنبه هفته پیش به قصد سفر زمینی ششروزه ترکیه، به اتفاق یکی از دوستان تهران را ترک کردم. از طریق زنجان، تبریز،ماکو و بازرگان خود را به مرز ایران و ترکیه رساندیم. اتومبیل را در بازرگان پارککرده از مرز وارد ترکیه شدیم.

نقشه مسیر ترکیه - شمال آنالولیا و کرانه های دریای سیاه را در ابعاد بزرگ تر مشاهده کنید

دغوبایزید

نخستین شهر آن سوی مرز دغوبایزید نامدارد. دغوبایزید در واقع روستایی بزرگ است، که به طور سنتی آخرین شهر مرزی قبل ازورود به ایران به حساب می آمده. ادوارد براون در سفرنامه خود از آن به عنوان شهرینه چندان خوش آیند نام می برد. امروزه نیز وقتی از بازرگان به آن می رسید کمیدلگیر می نماید.

به هر حال، این شهر زیبایی ها و دیدنیهای خاص خود را هم دارد. نخستین و مهم ترین این دیدنی ها، قله های دوقلو و باعظمتکوه آرارات است که استوار از شهر محافظت می کنند.

در زبان ترکی کوه آرارات را آگری داغی می نامند، قله کوچک تر، کوچوک آگری،و بزرگ تر، بویوک آگری. قله بزرگ تر با 5137 متر بلند ترین قله ترکیه است.

کسانی هم هستند، که فقط جهت فتح اینقله به ترکیه می روند.

دیگر دیدنی مهم دغوبایزید قصر اسحاقپاشا است. بنای این قصر در سال 1685 میلادی، توسط چولاغ عبدی پاشا آغاز، و در سال1784 به دست پسر اش اسحاق پاشا که یکی از سران کرد محل بود، پایان یافت. قصر برروی تپه ای در شش کیلومتری جنوب شهر واقع است.

مهمان نوازی، صمیمیت و راست گوئی ترکها نسبت به مسافران بی نظیر است، و ما آن را از نخستین لحظه های ورود به خاک ترکیهتجربه کردیم.

در مرز ایران و ترکیه، شهر مرزیبازرگان در طرف ایرانی مرز واقع شده است، اما در آن سوی مرز، به جز مرزبانی و گمرکهیچ تاسیسات دیگری وجود ندارد.

تنها راهی که مسافران، بدون خودرویشخصی یا اتوبوس های مسافربری، می توانند خود را به نخستین شهر ترکیه یعنیدغوبایزید برسانند مینی بوس (یا به قول خود شان دولمش)هایی است که در آن سوی مرزمنتظر مسافر هستند و تا پر نشوند هم راه نخواهند افتاد.

آخرین این دولمش ها ساعت 5 بعد از ظهراز دغوبایزید راه افتاده و تا زمان پر شدن دم مرز منتظر می ماند. ما که حدود ساعت5:30 از مرز عبور کرده بودیم، به یکی از همین دولمش ها رسیدیم. راننده آن جوان باقیافه کردی بود که فارسی را خوب صحبت می کرد.

هزینه سفر با این دولمش ها 5 لیر ترکیهاست که مسیر حدودا بیست دقیقه ای جاده ای بسیار خراب و پر از چاله را تا دغوبایزیدمی پیمایند.

راننده که متوجه غریب بودن ما شده بوداز من سوال کرد که کجا می رویم، و من به او گفتم، مقصد ما شهر کارس است، که البتهمی دانستم اتوبوس به کارس در دغوبایزید وجود ندارد. او یکی از مسافران دولمش را بهمن نشان داد و گفت با او بروید، او دولمش های اقدیر را به شما نشان می دهد و از آنجا می توانید برای کارس ماشین پیدا کنید.

این آقای راهنما، بسیار خجالتی و مؤدببود، او با ما به اقدیر آمد، آن جا من را به یکی از دفاتر اتوبوس رانی برد که برایکارس ماشین داشتند، اما آخرین اتوبوس حرکت کرده بود، پس به ما یکی دو هتل خوب شهررا نشان داد و با فروتنی از ما جدا شد.

اقدیر

اقدیر مرکز استان اقدیر ترکیه، شهریکوچک، ساده و دوستانه است. وجود دو نفر با کوله پشتی اتفاق عجیبی در شهر است و بهزودی همه می خواهند شما را ببینند، بدانند از کجا آمده اید و به کجا می روید.

جالب اینکه یکی از نخستین سوال هایی کهپس از مشخص شدن ملیت ایرانی تان از شما پرسیده می شود این است که آیا شیعه هستید؟،این سوال را حتی پسر جوانی که صاحب یکی از اینترنت کافه های شهر بود نیز از منپرسید.

صحبت از اینترنت شد، این را به یادداشته باشید که تقریبا همه جا در ترکیه اینترنت با سرعت خوب، در دسترس است. رابطهترک ها با اینترنت مثل رابطه ماهی است با آب.

شام یکی از خوشمزه ترین کباب ترکی هایزندگی ام را خوردم. اگر آن چیزی که در ترکیه به مشتریان داده می شود کباب ترکی نامدارد، بدون شک آن چه در تهران به مردم می دهند چیز دیگری است.

اسلاید شو عکس های اقدیر (جهت نمایش اسلاید شو در ابعاد بزرگ روی آن کلیک کنید)

اقدیر به کارس

این منطقه از ترکیه که ما در آن قرارداشتیم، هم جوار با مرز ایران، آذربایجان، و ارمنستان، و در قسمت شمالی تر باگرجستان است. در این میان مرز ترکیه با ارمستان که قرار است به زودی باز شود، درزمان های نه چندان دور نا آرام بوده، و به دلیل کوهستانی بودن، ظاهرا مسیر قاچاقنیز بوده و هست. به این دلیل، در هنگام مسافرت در این بخش ترکیه با گشت های ایست وبازرسی ژاندارمری ترکیه روبرو خواهید شد.

در طی سفر ما، چند بار اتوبوس مان رامتوقف کردند. البته ژاندارم های ترکیه (و همچنین پلیس) رفتار دوستانه و مؤدبانه ایدارند، مخصوصا با مسافران و جهانگردان. هیچ گونه پرسشی از مسافران اتوبوس نشد، وهیچ یک از وسایل شخصی مورد بازجوئی قرار نگرفت، تنها در دو مورد پاسپورت های خارجیها (که ما بودیم) و کارت شناسائی دیگران جمع آوری شد که آن ها را در کم تر از دهدقیقه پس دادند.

مسیر اقدیر به کارس بسیار زیبا است.یکی از نکات جالب توجه در این بخش ترکیه آن است که رشته کوه های آناتولی که ما درآن قرار داشتیم، از لحاظ زمین شناسی، با کوه های البرز و زاگرس تفاوت زیاد دارند.

کوه های البرز همچون دیواری عظیم کرانههای دریای خزر را از بیابان های مرکزی ایران جدا می کنند، و کوه های زاگرس خودمتشکل از رشته کوه های پراکنده ای هستند، که شمال غرب ایران را به بیابان هایمرکزی ربط می دهند. این کوه ها در برخی مواقع بسیار متراکم شده و در دیگر جا هابسیار دور از هم افتاده اند.

ساختار کوه های آناتولی به گونه دیگریاست. در حالی که فلات های مرتفع ای را شکل می دهند، آن حالت دیوار مانند البرز راندارند. میان این کوه ها دشت های بسیار پهناور و حاصلخیز پراکنده شده، در حالی کهدر برخی نقاط جریان های مرطوب دریای سیاه، کوه ها را دور زده، جنگل های انبوه راموجب شده اند.

این ساختار زمین شناسی باعث می شود، کههنگام گذر از این بخش، ناگهان خود را میان جنگلی انبوه ببینید در حالی که چنددقیقه بعد پوشش گیاهی به مرتع های سرسبز یا حتی زمین های پوشیده از برف تغییر مییابد.

نکته دیگر اینکه، وقتی در ایران سفر میکنید دره ها از الگوئی کما بیش یکسان پیروی می کنند، یعنی کف دره که معمولارودخانه جریان دارد سبز است و هر چه ارتفاع می گیرد پوشش گیاهی تنک تر شده یاکاملا محو می شود، و در اکثر مواقع پوشش گیاهی از استپ تشکیل شده، اما در آناتولیاین الگو حاکم نیست. الزاما سبزی در کف دره ها نیست و اگر در این فصل سال به آن جاسفر کنید، سراسر زمین را پوشیه از چمن، مرتع یا جنگل می یابید.

اسلاید شو عکس های اقدیر به کارس (جهت نمایش در ابعاد بزرگ تر روی اسلاید شو کلیک کنید)

کارس

اگر مرز با ارمستان باز شود، اقتصاد این شهر رونق دوباره خواهد گرفت. البته این تنها دلیل بازدید از کارس نیست.معروف ترین جاذبه کارس، مخروبه های شهر آنی، پایتخت باستانی ارمنستان است.

کارس مرکز استان کارس، تحت تاثیر فرهنگهای آذری، ترکمن، کردی، ترکی و روسی بوده و آن را، روسیه کوچک در ترکیه، می نامند.پنیر (پندیر) و عسل محلی (بال) کارس معروف است، هر چند که من از مزه پنیر شان خیلیلذت نبردم.

یکی دیگر از نمونه های مهمان نوازیمردم ترکیه را در چای خانه قدیمی و بسیار زیبا ای در کارس دیدیم که صاحب چای خانهبعد از آن که به ما کمک کرد تا نت بوک مان را شارژ کنیم، و آدرس محل های مورد نظرام را به من داد، حاضر نشد از ما پول بگیرد و گفت دفعه بعد که آمدید حساب کنید!

قلعه کارس بسیار دیدنی است، اگر حتی یکساعت در کارس توقف داشتید، حتما یک سری به آن بزنید. منظره شهر از بالای قلعهبسیار دیدنی است.

این قلعه که نزدیک به هزار سال قدمتدارد، در دوران سلجوقی ساخته شده، توسط تیمور لنگ در 1386 نابود گردیده، و دوبارهدر سال 1579 میلادی توسط سلطان عثمانی باز سازی شده. سرانجام در سال 1855، تمامساختمان بازسازی مجدد گردیده است.

این قلعه در دوران جنگ جهانی اول شاهدنبرد های تلخی بوده است. زمانی که، ارتش روسیه در سال 1920 از آن عقب نشینی کرد،قلعه به دست نیروهای ارمنی افتاد، تا آن که ارتش جمهوری خواه ترکیه آن را دوبارهبه تصرف در آورد.

در راه رسیدن به قلعه، از کنار کلیسایباستانی زیبایی می گذرید که در سال های میان 932 و 937 میلادی ساخته شده، اماامروزه به مسجد تبدیل گشته و آن را کوبَت جامی یا مسجد گُمبد می خوانند.

اسلاید شو عکس های کارس (جهت نمایش در ابعاد بزرگ تر روی اسلاید شو کلیک کنید)

کارس به ارزروم

اگر جاده کارس به ارزروم را بااتوبوس یا اتومبیل بپیمایید، متوجه خواهید شد که آن کاغد دیواری (wallpaper) کلیشه ویندوز XP که منظره دشت سبز و آسمان آبی است، واقعیتداشته، حتی ممکن است فکر کنید که بیل گیتس عکس آن را هنگام سفر از ارزروم به کارسگرفته است.

تماشای این همه زیبایی برای چنددقیقه قابل تحمل است، اما وقتی 4 ساعت تمام مجبور به دیدن آن می شوید، حس زندگی درویندوز XP بهتان دست می دهد!

اسلاید شو عکس های کارس به ارزروم (جهت نمایش در ابعاد بزرگ تر روی اسلاید شو کلیک کنید)

تربوزان

بلیط ما برای ترابوزان بود، پس درارزروم توقفی نیم ساعته داشتیم تا هرچه سریع تر به ترابوزان برسیم.

جاده ارزروم به ترابوزان

ساعت حدود 10 شب به ترابوزان رسیدیم.

اتوبوس های ترکیه از مشتری، کمالپذیرائی را به عمل می آورند، صندلی ها نسبتا راحت است، و هر یکی دو ساعت، اتوبوستوقف می کند، حتی اگر فقط نیم ساعت به مقصد نهائی مانده باشد.

هر اتوبوس، معمولا یک یا دو مهماندار ودو راننده دارد. موقعی که در ترمینال ترابوزان از اتوبوس پیاده شدیم رئیس آن خطاتوبوس رانی که با آن سفر کرده بودیم، به سراغ مان آمد (ظاهرا توسط مهماندار ازوجود مسافر خارجی در اتوبوس با خبر شده بود) و از ما در مورد مقصدمان سوال کرد.شرکت های اتوبوس رانی در ترکیه، سرویس رایگان حمل و نقل مسافران از/به هتل یا برخیمحل های مشخص دیگر، در شهر را به مشتریان شان ارائه می دهند، ضمنا اگر در هنگامسوار یا پیاده شدن مسافران، شخص دیگری هم مسیر با این سرویس باشد، او را نیز مجانیسوار می کنند، که نشان از روحیه همکاری در این ملت دارد.

این هم نوع دیگری از مهمان نوازی، ترکها، و از همه مهم تر اینکه ساعت 10 شب رئیس خط اتوبوس رانی مسافران نا آگاه از اینسرویس را پیدا کرده، و راننده با روئی خندان ما را به مقصد رساند.

ترابزون یا ترابوزان، بندری باستانی،در کرانه دریای سیاه است.

اگر سد سال پیش، از نقطه ای از اروپاقصد سفر به تهران داشتید، باید با کشتی به ترابوزان می رفتید، سپس از طریق ارزرومخود را به خوی، تبریز، زنجان و تهران می رساندید. این همان مسیری بود که ما قصدسفر در آن را داشتیم.

امروزه ترابوزان، شهری مدرن، زنده و پرجنب و جوش است. این فصل سال هوائی بسیار مطبوع دارد، اما وجود تهویه مطبوع و شیشههای دو جداره، در اتاق هتل نشان از تابستانی هایی گرم، و زمستان های خنک دارد.

تاریخ ثبت شده ترابوزان به 746 پیش ازمیلاد مسیح باز می گردد. پس از شکست عثمانی در جنگ جهانی اول، یونانیان ساکن آن،تلاش کردند تا جمهوری ترِبیزُند را به یاد امپراتوری های باستانی شان بنا گذارند،اما ترک ها پیروز میدان بودند، و آتاتورک شخصا ترابوزان را «یکی از ثروتمند ترین،قوی ترین، و حساس ترین منابع اطمینان جمهوری ترکیه» اعلام کرد.

با خبر شدیم که در ترابوزان سینمای سهبعدی هم هست، متاسفانه آواتار را برداشته بودند، پس به دیدن یک فیلم ترسناک ژاپنیرفتیم. جدا از تجربه مسخره دیدن یک فیلم ژاپنی با زیر نویس ترکی، دیدن فیلم درسینمای سه بعدی بسیار لذت بخش بود و به امتحان کردن اش می ارزید. بماند که وقتی درسینما آدم ها روی پرده، دو متر هستند یک جور هایی می توان آن را پذیرفت، اما وقتیسه بعدی در فضای داخل سالن سینما معلق می شوند، بیشتر غیر واقعی به نظر می رسد.

نمونه ای از Home Theatre ساخت شرکت سامسونگ را دیدم، با LCD و Blue Ray Player با قابلیت پخش سه بعدی که مجموعا 7 میلیون تومان قیمت داشت، شخصا، اینمجموعه را به 3D سینما ترجیح می دهم.

یکی دیگر از دیدنی های ترکیه،باجه ها و مغازه هایی است، که همه در و دیوار شان پر است از نام EFES.در این مغازه ها ماء الشعیر EFES در کنار ماءالشعیر ساخت دیگر کشور ها بهفروش می رسد. البته از دلستر ساخت ایران خبری نیست.

اسلاید شو عکس های ترابوزان (جهت نمایش در ابعاد بزرگ تر روی اسلاید شو کلیک کنید)

صومعه سوملا

یکی از برجسته ترین دیدنی هایجنوب دریای سیاه، صومعه مریم مقدس، مربوط به کلیسای ارتدوکس یونان، واقع در سوملا(Sumela) در 46 کیلومتری جنوب ترابوزان است.

تاریخ ساخت این صومعه به عصر بیزانسباز می گردد. ساختار جادوئی صومعه چشم هر بیننده ای را خیره می کند. ساختمان در دلصخره ای بر فراز جنگل ساخته شده است. در ترابوزان آژانس های گرشگری هستند، کهروزانه تور بازدید از سوملا برگزار می کنند. برای ورود به صومعه باید مبلغ 8 لیربپردازید، که کاملا ارزش اش را دارد، هر چند که تنها بخش بسیار جزئی از کل ساختمانصومعه به روی عموم باز است.

درون صومعه، نقاشی هایی با مضمونداستان های انجیلی روی دیوار ترسیم شده، که در طول زمان (و به قول راهنمای صومعهبه دست خارجیان) تخریب شده. بخش هایی از نقاشی ها را به طور یک جا کنده اند، و درقسمت های دیگر صورت ها را نابود کرده اند که به نظر ام با حرام بودن ترسیم صورت دراسلام مربوط باشد.

امروزه ژاندارمری، با تمام قوا ازامنیت این بنا محافظت می کند، طوری که گاه حضور نیرو های مسلح که مواظب همه چیزهستند کمی حالت نظامی به منطقه می دهد. هر چند، همچون دیگر جاها، ماموران مسلح باتوریست ها و گردشگران بسیار مهربان و مؤدب هستند.

اسلاید شو عکس های صومعه سوملا (جهت نمایش در ابعاد بزرگ روی اسلاید شو کلیک کنید)

ارزروم

ارزروم در دشت بسیار سبزی واقع شده، کهتوسط کوه های برف گرفته از همه جهت احاطه شده، و شهری مدرن اما بسیار سنتی است. درهمه جای ترکیه مسجد بسیار فراوان است و شاید کمتر کوچه و خیابانی، بدون مسجد پیداشود. ارزروم از این قانون مستثنا نیست. اگر ساعت 3:30 صبح با صدای بسیار بلند،بلندگوی مسجد کنار هتل، که اذان صبح را می خواند از خواب بیدار شدید، به یادبیاورید که این جا ترکیه است.

امروزه ارزروم را بیشتر برای پیست اسکینزدیک آن می شناسیم، اما نمی توان از یاد برد که امیر کبیر در این شهر با تجدد بهسبک غربی آشنا شد.

مهم ترین دیدنی ارزروم مدرسه علمیهدومنار است. بنایی مستحکم مربوط به دوره سلجوقی. هرچند امروزه بالای مناره های آنتخریب شده اند، اما بنا در وضعیت بسیار خوبی قرار دارد.

اسلاید شو عکس های ارزروم (جهت نمایش در ابعاد بزرگ روی اسلاید شو کلیک کنید)

برای برگشت به ایران، از ارزروم بهاقدیر بازگشته، بدون توقف با اتوبوس دیگری به دغوبایزید رفتیم که امیدوار بودیم درآن جا نهار بخوریم، اما هیچ غذا خوری پیدا نکردیم، پس با یکی از همان دولمش های بهیاد ماندنی خود مان را به مرز رساندیم.

لینک های مفید:

اداره مدیریت موزه ارزروم

ارزروم

شهر ترابوزان

سفرهای رایگان بین ترابوزان ترکیه و تبریز ایران برقرار می شود

سفر زمینی به ترکیه

شمال ترکیه برویم یا جنوب ترکیه

امنیت توریستی

دیپلماسی امیركبیر در ارزنه الروم

محمد شاه قاجار و عهدنامه ارزروم دوم

امامه به کلوگان

2010-05-09T21:19:00.000+04:30

جمعه گذشته مسیر دره حد فاصل روستا های امامه و کلوگان را رفتیم. روستای امامه که برای قلعه به سبک اسماعیلیه و باغ های زیبای میوه - و میوه های خوشمزه - اش معروف است و کلوگان هم که زیاد معروف نیست، و طوری کنار جاده فشم پشت یک تخته سنگ مخفی شده، که اگر ندانید آن جا یک دهکده وجود دارد، امکان ندارد پیدای اش کنید.

مسیر پیاده روی مان را روی نقشه های گوگل کشیده ام، هر چند که پیچیده یا سخت نبود، تنها یک سر پائینی آرام در طول رودخانه ای که از میان هر دو روستا می گذرد.

ضمنا مردم روستای کلوگان نمونه ای از مهمان نوازی را به نمایش گذاشته اند که تصویر اش را این جا ملاحظه می کنید.

خوش آمد گوئی به سبک روستای کلوگان

البته این مدل استقبال از مهمانان مختص روستای کلوگان نیست و در شهر ها و روستا های دیگر هم مشابه دارد.

لینک های مفید:

مسیر پیاده روی از امامه به کلوگان

نیش عقرب، آرمین ومبری و سمرقند و بخارا

2010-05-06T20:58:00.003+04:30

مار و عقرب همه جا هست و با کسی کاریندارد!

هیچ تضمینی در این گفته نیست، زیرا اگرکاری با کسی نداشتند، که نیش نداشتند.

سال هاست که این شعار ما در گروه زیستبوده و هست. برای اینکه خیلی ها کوه و بیابان نمی آیند زیرا ممکن است مار یا عقربداشته باشد.

من به عمر خود کوهنورد یا کویر نوردیرا ندیده ام (یا نشنیده ام) که او را گرگ خورده باشد، یا مار و عقرب گزیده باشد.اما خطر این جانوران، مانند دیگر خطر های سفر در طبیعت، همیشه هست، البته اگرناشیانه سفر کنید یا به توصیه های پیش کسوتان گوش ندهید.

اینجا قصد ارائه توصیه های ایمنی برایپرهیز از مار گزیدگی یا روش های درمان آن را ندارم. داستان زیر بخشی از خاطراتآرمین ومبری در هنگام بازگشت از سفر بخارا است، زمانی که منتظر بوده تا با کاروانیکه راهی هرات است، همراه شود.

توضیحات بیشتر در مورد آرمین ومبری وسفرهای او را پس از خواندن این خاطره بخوانید.

نیش عقرب

... بار سوم وقتی این بلا بر سرم آمدکه در یکی از روز های داغ ماه اوت، به همراه گروهی از ترکمن های اهل لباب، درکرانه های رود سیحون منتظر رسیدن کاروان هرات بودم.

من در صحن مسجدی مترکه اقامت میکردم، و عصر ها معمولا با آمادن ترکمن ها مجموعه ای از ترانه ها یا تصنیف های شانهم فرا می رسید، که باید با صدای بلند آن ها را می خواندم، و مشاهده آنان، که موقعگوش دادن، تمام توجه خود را معطوف به کردار برخی قهرمانان معروف شان می کردند، کهدر تصنیف ها به آنان اشاره شده بود، لذت خاصی به من می داد، این در حالی بود کهسکوت هوای شب که ما را احاطه کرده بود تنها با زمزمه های پوچ تلاطم آب رود سیحونشکسته می شد.

یکی از این بعد از ظهر ها خواندن ما تانزدیکی های نیمه شب ادامه یافت. من آنچنان احساس خستگی می کردم، که بی توجه بهتوصیه ای که غالبا به من شده بود، که نزدیک ساختمان های مخروبه نخوابم، کنار یکیاز دیوار ها دراز کشیده، و زود به خواب رفتم.

حدود یک ساعتی پس از آن، ناگهان با دردشدید وصف نا پذیری از خواب پریدم، و شروع به داد و فریاد کردم، احساس می کردم صدها سوزن زهرآگین به سمت پای ام پرتاب شده، و همگی در یک نقطه نزدیک انگشت بزرگ پایراست فرود آمده اند.

داد و فریاد من، پیر ترکمن ها که نزدیکمن خوابیده بود را بیدار کرد.

او بی آن که از من سوالی بپرسد، رو بهدیگران گفت، «حاجی بیچاره، تو را عقرب نیش زده، و آن هم در دوره سرطان (چلهتابستان) مگر خدا به داد ات برسد!» با این کلمات او پای من را گرفت، و دور مچ پارا چنان محکم بست که انگار می خواهد آن را به دو نیم کند، سپس با سرعت هرچه تمامتر، با لب های اش به دنبال نقطه زخم شده گشت، او با چنان قدرتی آن را مک زد که درتمام بدن ام آن را احساس کردم. به سرعت شخص دیگری جای او را گرفت، و سپس دو سریبانداژ دیگر هم بسته شد و آن ها با این کلمات امید بخش مرا ترک کردند، کهانشاء الله، از الان تا وقت نماز صبح فردا، معلوم می شود که آیا من از شر این دردخلاص می شوم یا از نابخردی های این دنیای فانی.

هرچند، در اثر خارش، سوزش و سوزن شدنهایی، که مرتب شدید تر هم می شد، کاملا دیوانه شده بودم، اما هنوز افسانه هایمربوط به عقرب های بلخ را به یاد می آوردم، که حتی در دوران باستان نیز، به زهرشان معروف بودند.

درک دلائل مستدل مرگ، تحمل این درد راهر چه بیشتر غیر ممکن می ساخت، و این بود که، پس از چندین ساعت زجر کشیدن، از دستدادن هر امیدی به بهبودی، به نظر آمد، که هویت جعلی خود را فراموش کرده، شروع بهمرثیه خوانی برای خود کردم، آن هم با احساسات و صداهایی، که بعداً تاتار ها به منگفتند، کاملا برای شان خنده دارد بود، زیرا آنان موقع شادمانی چنین صدا هایی ازخود در می آورند.

جالب این که، درد در طی چند دقیقه ازنوک انگشت به بالای سرم رسید، و همچون جریانی از آتش از درون ام به بالا و پایینحرکت می کرد، اما فقط در سمت راست بدن.

عذابی را که در ساعات پس از نیمه شبتحمل می کردم، را نمی توان با لغات وصف نمود.

بی هیچ علاقه ای به زندگی، داشتم باکوبیدن سرم به زمین آن را خرد می کردم، اما همراهان ام متوجه شده بودند، مرا به یکدرخت محکم بستند.

بدین سان، در حالی که عرق سرد مرگ بهآرامی بر تن ام نشسته بود، و چشم های ام به آسمان خیره شده بودند، ساعت ها، نیمهجان ، آن جا دراز کشیدم.

خوشه پروین به آرامی در افق غرب ناپدید می شد، و من در حالی که کاملا هوشیار بودم، صدای اذان را شنیدم، که نوید سحرمی داد، خواب آرامی مرا فرا گرفت، که کمی بعد، صدای لا الله الا اللهمرا از آنخواب پراند.

به مجرد آن که کاملا خواب از سر امپرید، متوجه کاهش خفیف درد شدم.

سوزن شدن و سوزش هر چه بیشتر از بین میرفت، درست همانطور که آمده بود، و هنوز خورشید به اندازه یک نیزه از افق بالا ترنیامده بود که من، هر چند خسته و ضعیف، توانستم بر پاهای خود بایستم.

همراهان ام مرا مجاب کردند که شیطان کهتوسط نیش عقرب وارد بدن ام شده بود، با نماز صبح ترسیده و فرار کرده است، واقعیتیکه من جرأت انکار اش را نداشتم. اما آن شب، برای همیشه در خاطره من حک شده باقیخواهد ماند.

از آن تاریخ 147 سال می گذرد.

آرمینیوس ومبری

آرمین ومبری

آرمین (یا آرمینیوس) ومبری با نامهرمان بَمبِرگِر یا بَمبِرگِر آرمین (19 مارس 1832 - 15 سپتامبر 1913) شرق شناس وسیاحی زاده مجارستان بود. برخی فامیل اصلی او را وَمبرگِر هم گفته اند.

دوران جوانی و مدرسه

وَمبِری در خانواده یهودی فقیری درپادشاهی مجار به دنیا آمد. او تا سن دوازده سالگی به مدرسه روستائی در زادگاه اشمی رفت، و استعداد قابل توجهی در یادگیری زبان از خود نشان داد.

او که به دلیل یک نارسائی مادر زادیمجبور به استفاده از عصای زیر بغل بود، سرانجام به دلیل شرایط سخت مالی وادار بهترک مدرسه گردید. او پس از آن که آموزش پسر صاحب مسافرخانه دِه را به عهده گرفت،با کمک دوستان اش توانست به آنترجیمنازیوم سواتی یور وارد شود.

در سن 16 سالگی، او به خوبی با زبانهای مجاری، لاتین، فرانسه، و آلمانی آشنا شده بود. او همچنین به سرعت انگلیسی،زبان های اسکاندیناویایی، روسی، سربی و دیگر زبان های اسلاو را فرا می گرفت.

در سال 1846 او به پِرِس بورگ(براتیسلاوای امروزی) رفت، او سه سال در آن جا ماند. بعد ها در وین و بوداپست بهتحصیلات خود ادامه داد.

نخستین سفر ها

ومبری به طور اخص مجذوب ادبیات و فرهنگامپراتوری عثمانی شده بود. ومبری در سن بیست سالگی، آن قدر زبان ترکی عثمانی یادگرفته بود، که او را قادر ساخت به عنوان دستیار بارون ژوزف اووتووس، به قسطنطنیهرفته، و خود را به عنوان آموزگار خصوصی زبان های اروپائی جا بیاندازد.

پس از صرف یک سال در قسطنطنیه، در سال1858 یک دیکشنری ترکی - آلمانی، را در کنار دیگر آثار زبان شناسی منتشر نمود. اوهمچنین بیست زبان و گویش دیگر که در سرزمین های امپراتوری عثمانی صحبت می شدند رافرا گرفت.

در بازگشت به بوداپست، به سال 1861،هزار فلورن از آکادمی علوم بوداپست پاداش گرفت، و در پاییز همان سال، در چهره یکدرویش سنی، و تحت نام رشید افندی، روانه قسطنطنیه شد.

او از طریق ترابوزان در کنار دریایسیاه، به تهران رفت. در طول راه با گروهی از زائران که از سفر حج باز می گشتند،چندین ماه را در شهر های مرکزی ایران (تبریز، زنجان و قزوین) گذراند.

سپس از طریق اصفهان به شیراز رفت، و درژوئن سال 1863 به شهر خیوه در آسیای میانه رسید. او که تا این زمان توانسته بود،شخصیت جعلی خود را با نام رشید افندی حفظ نماید، در ملاقات با خان خیوه هم ظاهرخود را نگه داشت.

سپس به همراه گروه هم سفران اش از طریقبخارا به سمرقند رسید. آن جا سوء ظن حاکم را بر انگیخت اما توانست حاکم را قانعنماید و در آخر ملاقات با حاکم را با کوله باری پر از هدایا ترک گفت.

او از طریق هرات، به تهران و از آن جابا گذر از ارز روم و ترابوزان در مارس 1864 دوباره به قسطنطنیه باز گشت.

این نخستین سفر از این دست، توسط یکفرد از اروپای غربی بود.

سپس به لندن رفت که در آن جا به دلیلسفر های متهورانه و دانش گسترده اش در زمینه زبان شناسی، از او همچون یک ستارهاستقبال شد.

همان سال سفرنامه خود تحت عنوانسفرهایی در آسیای مرکزی را منتشر کرد، و در بازگشت از لندن، در سال 1865 به عنوان استاد زبان های شرقی در دانشگاهبوداپست منصوب شد و تا زمان باز نشستگی در سال 1905 در آن شغل ماند.

او در بوداپست که آن زمان تحت فرمانامپراتوری اتریش مجار قرار داشت فوت کرد.

ومبری چهار بار تغییر مذهب داد، همجاسوس دو جانبه بود و هم دلال دو جانبه. او به سلطان عثمانی بسیار نزدیک بود. درسال های 1900 - 1901 به تئودور هرتزل وعده داد تا قرار ملاقاتی میان او و سلطانعبدالاحمد دوم، سلطان عثمانی، ترتیب خواهد داد، اما هدف اصلی اش، گرفتن پول ازهرتزل بود، و این قرار را ترتیب نداد.

ومبری را به عنوان مبلغ سرسخت سیاستانگلیس در شرق و علیه روسیه می شناسند. در سال 2005 آرشیو ملی در شهر ساریانگلستان، دسترسی عموم به پرونده ای را آزاد ساخت، که طبق آن ومبری توسط وزارتامور خارجه بریتانیا به عنوان جاسوس استخدام شده بود، تا علیه تلاش های روسیه درافزایش نفوذ خود در آسیای میانه و به خطر انداختن مواضع بریتانیا در شبه قاره هندمبارزه نماید.

در روز های آینده گزارش سفر آرمینومبری به آسیای میانه و بحث هایی پیرامون آن را که در صورت جلسات انجمن سلطنتیجغرافی آمده در این وبلاگ منتشر خواهم کرد.

لینک بخش های منتشر شده این گزارش:

لینک های مفید:

ویکیپدیا

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت نهم)

2010-05-04T16:23:00.004+04:30

آخرین قسمت

ادامه از قسمت هشتم

قبل از ترک این محل باید چند کلمه ای در مورد این اسب ها بگویم. در طول دوره اقامت ام در درگز، به عنوان دلال اسب، صد ها اسب ترکمن را امتحان کردم، زیرا بیگلر بیگی به من اجازه داده بود تا با چشم خریدار، همه اسب های سواره نظام اش را برانداز کنم. من فقط تعدادی کمی اسب، آن هم از روی اجبار خریدم، تا رول دلال اسب را حفظ کنم، و به بهانه های گوناگون از خرید آن طفره می رفتم.

این اسب ها در نگاه اول چندان جذاب به نظر نمی آیند؛ آن ها به وضوح پا های درازی دارند، پشت و گردن شان هم کشیده است، اما در آشنائی بیشتر این نظر بهبود می یابد؛ و زمانی که شخص استقامت خارق العاده و معجزه آسایی که می توانند به نمایش گذارند را ببیند، تازه به ارزش واقعی شان پی خواهد برد. هرچند، اظهار نظر های اغراق آمیز هم پیرامون اعمال خارق العاده ای که اسب های ترکمن انجام می دهند، رواج دارد.

به نظر من آن ها تیز پا نیستند؛ سریع ترین تاخت شان، چیزی در حد تند راه رفتن است؛ هرچند قادر اند چهار نعل مسافت طولانی را طی کنند؛ آن ها هرگز یورتمه نمی روند.

شنیده ام، این اسب ها مسافت میان قلعه قوشید خان تا مشهد، چیزی در حدود 200 مایل، را سه روزه می پیمایند، در حالی که، هر آن چه سوار و اسب در طول سه روز به آن نیاز دارند، همچون غذا، را نیز با خود حمل می کنند؛ همچنین از قلعه قوشید خان تا خیوه، 360 مایل، را با همان شرایط در شش روز می پیمایند.

شنیده ام یک اسب ترکمن 100 مایل را در 24 ساعت طی می کند، آن هم در حالی که سوار، پوشش خود و چیزهای دیگر را نیز با خود همراه داشته باشد.

من معتقدم یک اسب واقعا خوب 60 مایل در روز را در صورتی که چندین روز پشت سر هم راه برود و غذای خیلی کمی به او داده شود، می تواند به پیماید؛ اما هرچه ورای آن را مطلقا افسانه می دانم. در بیابان هیچ فرسخ شماری وجود ندارد و همه شرقیان علاقه به مبالغه گویی دارند.

اگر از من خواسته شود یکی از نقاط تمایز اسب نژاد ترکمن را نام ببرم، من خواهم گفت، عجیب ترین صفت آنها بی مو بودن شان است.

آن ها به طور طبیعی یال بسیار کوچکی دارند، و همان چیزی هم که دارند را، ترکمن ها همیشه با دقت کوتاه می کنند. عموماً دم شان بسیار کم پشت است. پوست شان بسیار نرم و نازک است، و مویی که آن را پوشانده بسیار نرم است.

اگر مقداری از آن کنده شود، بسیار کند رشد می کند، و اگر دوباره کنده شود، غالبا دیگر آن جا مو در نمی آورد. قسمت های لخت و بی مو در بدن این جانور بسیار دیده می شود، مخصوصاً پشت پالان جائی که معمولا زیر خورجین ها قرار می گیرد.

آن ها را هیچ گاه در اصطبل نگه داری نمی کنند، بلکه بیرون به میخ می بندند. [اما] بهترین مراقبت ها را از آنان به عمل می آورند، و لباس خوب بر تن شان می کنند.

نخست تن پوش نمدی ضخیمی بر تن شان می کنند، هم اندازه پوشش اسب های انگلیسی؛ روی این، قطعه نمدی بسیار خوبی می بندند، که گوش ها، و تمام بدن تا زیر زانوهای اسب را می پوشاند. این لباس توسط کمربند بلندی که سه دور، دور بدن اسب پیچیده می شود، محکم می گردد.

یک ترکمن، هر چقدر برای خود لباس کمی بر دارد، همیشه برای اسب اش لباس کامل با خود می برد؛ عموماً برای خود هیچ چیز جز یک کت بلند از جنس پوست گوسفند، که به آن پوستین می گویند، بر نمی دارد.

او حتی در برف هم با همین لباس می خوابد. مطمئناً ترکمن ها نژاد بسیار دلیری هستند، آن ها وقتی در آلامان، یا حمله، باشند، با لباس بسیار کم سر می کنند.

وقتی در اوبا یا اردوگاه شان باشند، به اسب ها جو و کاه خرد شده می دهند. موقع تاخت و تاز چیزی جز بته های بیابان و گاه علف های خشک گیر اسب های شان نمی آید؛ اما همیشه روزی یک بار به آن ها مقداری غلات داده می شود.

درباره این گفته که ترکمن ها به اسب های شان بلغور جو و دنبه گوسفند گِرد شده می دهند، پرس و جو کردم. کسانی که من دیدن، چنین مخلوطی را به اسب های شان نمی دادند، اما در تمام مشرق زمین، موقعی که از اسب کار زیاد باید کشید، آرد و دنبه گوسفند، یا کره صاف شده، به او می دهند؛ لذا این که یک ترکمن گاه این مخلوط را به اسب خود بدهد امری غیر عادی به نظر نمی رسد.

من خود، در هند، وقتی مدت های طولانی با اسب ای سواری کرده، و بخواهم باز هم از آن کار بکشم، معمولا به آن یک پوند آرد و یک پوند شکر آسیاب نشده، و نیم پوند کره صاف شده گِرد شده، می دهم.

به عقیده من، اسب به سادگی این مخلوط را هضم می کند، و سریع تر از زمانی که به او ذرت داده شود، آماده حرکت می شود، و قدرت زیادی هم به او خواهد داد. وقتی که از اسب کار زیادی باید گرفته شود، ترکمن ها گاه به آن ها یک حبه تریاک می دهند.

ترکمن ها تقریبا هر آنچه خود شان می خورند به اسب های شان هم می دهند. حاکم درگز به من ثابت کرد که یکی از اسب های ترکمن اش، حتی پلو هم می خورد. این برنجی است که روی آن کره آب کرده اند.

هر چه قدر در مورد غذا، اسب ها به چنان نگهداری خاصی نیاز ندارند، در مورد لباس عکس آن است؛ پوست و موی بسیار نازک شان، در مورد همه نژاد های خوب، آن ها را مستعد سرما خوردن در طول فصل زمستان می کند.

ترکمن ها به عنوان یک نژاد، در مقابل کنترل شدن از سوی دیگران بسیار ناشکیبا هستند، و برای مسائل داخلی خود هیچ رئیس معینی ندارند، اما در زمان جنگ و برای مسائل خارجی رئسایی دارند که از میزان مشخصی قدرت برخوردار است.

در سرزمین آخال تِکه، در حین نبرد تقریبا قدرتی مستبدانه توسط مخدوم قلی خان اعمال می شود، او حتی دست کسانی که از دستورات اش سرپیچی کرده اند را قطع کرده است.

تمام ترکمن های تکه، چه آخال باشند یا از سرزمین مرو، به چهار طایفه تقسیم شده، که به این نام ها شناخته می شوند، وکیل، بیگ، سیچماز، باخشی.

تکه به معنی بز وحشی است. همچنین کلمه تکه در مورد پز پیری که رهبری گله را بر عهده دارد نیز بکار می رود.

طایفه های وکیل و بیگ را مجموعا توختامیش می نامند، زیرا آن ها از نوادگان کسی به همین نام هستند. طایفه های سیچماز و باخشی را مجموعا اوتامیش می نامند، زیرا جد شان چنین نامی داشته است.

در سرزمین مرو، طایفه های وکیل و بیگ در بخش شرقی رود مرغاب زندگی می کنند؛ و طایفه های باخشی و سیچماز در بخش غربی آن.

طایفه های وکیل و بیگ قوی ترین این طایفه ها هستند. طایفه وکیل حق نخست را در استفاده از آب مرغاب در اختیار دارد. آبراهه، یا شاخه ای از رود مرغاب که از سد بنتی منشعب می شود، نخست باید پر شود.

هر طایفه به تعداد زیادی خانواده تقسیم می شود، و هر خانواده کسی دارد که او را کتخدا می خوانند، او در مسائل سیاسی از طرف خانواده عمل می کند، اما او تنها بر مبنای خواست طایفه می تواند عمل نماید. من تعداد دقیق کتخدا های سرزمین مرو را نمی دانم. فکر می کنم 24 نفر باشند، اما شاید هم تعداد شان بیشتر باشد.

در برخی طایفه ها، یک خانواده خود را قدرتمند تر از دیگران ساخته است. در طایفه بیگ، خانواده قوشید خان، که ترکمن ها را تشویق کرد تا متحد شده تا قلعه را بسازند، بیشترین قدرت را دارد، و رئیس آن، اکنون بابا خان، یکی از پسر های قوشید خان است.

در طایفه وکیل، خانواده نور وردی خود را قوی ترین خانواده نموده اند؛ و در حالی که یکی از پسر های او، محمد یوسف خان، مهم ترین فرد طایفه وکیل است، در سرزمین مرو، پسر دیگر او مخدوم قلی خان، رئیس ترکمن های آخال تکه است.

در طایفه های سیچماز و باخشی، چندین مرد با نفوذ زیاد وجود دارند، [اما] هنوز هیچ خانواده ای به چنان قدرتی که خانواده های قوشید خان و نور وردی در بخش های خود به آن دست یافته اند، نرسیده است.

در مواقع خطر، کتخدا ها، شخصی را انتخاب می کنند، تا به واسطه نفوذ خانوادگی و عزم عالی، قدرت فائق را برای مدتی به دست آورد، اما ترکمن ها آزاد تر و مستقل تر از آنند که بگذارند او پس از رفع خطر نیز قدرت خود را حفظ کند.

مخدوم قلی خان، رئیس قبیله آخال تکه، یک نمونه از این قدرت عالی است که برای مدتی در اختیار یک فرد قرار می گیرد.

در فاصله دو روز راه از قلعه قوشید خان، قرارگاه ترکمن های سالور واقع شده، که یولوتان خوانده می شود، در آن جا حدود 4000 چادر آن قبیله است، و سدی بسیار بد ساخت، بر روی رود مرغاب؛ و پنج منزل جلو تر به سمت بالای رودخانه مرغاب، پس از جائی که رود کوشکا در قلمرو افغانستان، به مرغاب می پیوندند، قرارگاه اصلی قبیله ساروق واقع شده است، که آن را پنج ده می خوانند، و متشکل از 7000 خیمه است.

در مسائل خارجی قبیله ساروق با قبیله تکه همکاری می کند، اما در مواقع عادی چندان رابطه دوستانه ای با یکدیگر ندارند، زیرا تکه ها آن ها را از بهترین زمین های شان بیرون کرده اند. چند سالی است که میان این قبیله ها صلح برقرار است.

اکنون شرح کوتاهی از جاده میان ایران و سرزمین مرو ارائه می کنم.

جاده های زیادی در این مسیر وجود دارد. در مرحله نخست، شمالی ترین جاده از لطف آباد تا قلعه قوشید خان است که از طریق چانگول [Chungul] عبور کرده، و به طور طبیعی در هشت روز با شتر پیموده می شود، اما می دانم که یک کاروان پر از بار شتر حتی شش روزه هم می تواند خود را به محمد آباد برساند؛ جاده دوم از میانه [Mehna]، در منطقه کلات نادری می گذرد؛ سومین جاده از قره چهچهه [kara Chacha] در همان منطقه عبور می کند؛ چهارمین جاده از مشهد، از طریق سرخس به قلعه قوشید خان، ده منزل راه برای شتر های پر از بار است.

همه این جاده ها توسط کاروانان در نوردیده می شوند، اما همگی سخت اند، و از رودخانه تجن تا نخستین آبراهه رود مرغاب، فضائی در حدود 85 مایل باید پیموده شود، و در آن یا اصلا آب نیست، یا در برخی از جاده ها، چشمه های آب شوری حدود 66 مایل بعد از تجن پدیدار می شوند.

تنها راه ساده به سرزمین مرو، بدون آن که آبراهه جدیدی ساخته شود، از هرات است، با پیموده مسیر رود کوشکا تا محل اتصال اش به مرغاب.

در ایام قدیم که هرات و مرو متعلق به ایران بود، از این جاده خیلی استفاده می شد. همچنین در گذشته، آبراهه هایی از رود تجن در نزدیکی سرخس مسیر طولانی را در دل بیابان می پیمود که سفر از طریق سرخس را به مراتب آسان تر می کرد، البته که امروزه چنین نیست.

هنوز مخازن آب و ویرانه کاروانسراهایی در این جاده هست، که مسیر جاده قدیم منتهی به مرو را نشان می دهد.

آبراهه ای که سابق بر این وجود داشته، و از روخانه تجن در نزدیکی سرخس به قچه قوم جریان داشته، را به سادگی می توان بازسازی نمود.

قچه قوم یکی از توقف گاه های کاروان هاست که چندین چشمه آب شور دارد. هنوز می توان مسیر آبراهه ای را که از تجن تا بدین محل جریان داشته، ردیابی نمود، و در سال 1860 حمزه میرزا حشمت الدوله، ژنرال ایرانی، چند روزی ارتش خود را وا داشت تا سد تازه ای روی تجن احداث کننده و مسیر آن رودخانه را به بستر این آبراهه قدیمی تغییر دهند.

تلاش های او نتیجه داد و آب چندین مایل را در بستر قدیمی این آبراهه پیمود تا سپاه اش را روز ها سیرآب نماید.

این آب تا آن حد که در گذشته جلو می رفت پیش نرفت، بلکه تنها به محلی رسید که آن را کرک تپه [گرگ تپه] یا تپه گرگ ها می نامد؛ که البته این نیز کمک بزرگی بود.

بدون شک صرف کمی وقت بیشتر به همراه کمی مهارت بهتر در مهندسی، آب را همچون سابق به قچه قره می رساند، که از آن جا تنها 20 مایل مسیر بیابانی تا نخستین آبراهه مرغاب فاصله است.

من در دوم ژانویه از جاده ای غیر آن که از طریق اش به لطف آباد آمده بودم به محمد آباد باز گشتم، و در 14ام ژانویه به قصد بازگشت به مشهد، محمد آباد را ترک کردم.

من هرگز در درگز از مرز ایران عبور نکردم، و تنها برای آن که به راحتی هر کجا که خواستم بروم و آزادانه با مردم قاتی شوم، لباس آسیایی بر تن می کردم. من از طریق نیشابور، سبزوار، تهران، و دریای خزر به انگلستان باز گشتم، که در 24 آوریل، در مسیر دریای خزر، با گذر از باکو به آن رسیدم.

باکو، که من آن را به عنوان شهر بسیار کوچکی در یاد داشتم، اکنون بیش از 30،000 نفر جمعیت دارد، و به اعتقاد من آینده درخشانی پیش رو دارد. مخازن بی کران نفت، که در این محل پیدا شده، معدن جلال و ثروت است.

به عقیده من، به محض آن که کار ساخت راه آهن به پایان برسد، باکو تامین کننده نفت جهان خواهد شد. قیمت کنونی نفت، نیم پنی در هر پود[Pood واحد وزن روسی معادل 16.36 کیلوگرم است] 36 پوندی، در محل است، و عملا موجودی آن بی نهایت است. تمام کشتی های دریای خزر، از همین حالا، از نفت به جای ذغال سنگ استفاده می کنند، و به نظر من کاربرد آن به زودی به راه آهن نیز بست خواهد یافت. امروزه برخی موتور های لوکموتیو نفت می سوزانند.

در حین معرفی نویسنده این مقاله، رئیس جلسه اظهار داشتند، سفری که در این جا شرح داده شده نخستین سفر سرهنگ ستیوارت به این مناطق نبوده است؛ اما ایشان اکنون از این تفوق برخوردار است که در مورد سرزمینی که امروزه بسیار مورد علاقه ماست، اطلاعات ارزنده ای به خانه بیاورد.

گاهی می گویند، شاید تنها سودی که جنگ برای مالیات دهندگان بریتانیایی در بر دارد، آن است که دانش آنان را در زمینه جغرافی گسترش می دهد؛ در طول یکی دو سال گذشته، که ترکمن های تکه خود را درگیر مقابله با قدرت غول آسای روسیه نموده بودند، نسبت به گذشته، توجه قابل ملاحظه ای مبذول تاریخ و سرزمین این مردم شده است.

البته که آن ها مردمانی جالب توجه هستند، همانطور که همه مردمانی که برای استقلال خود تلاش می کنند بوده اند؛ اما در همان حال، لااقل تا زمانی که رسوم کنونی خود، که در سی و چهل سالی که از نخستین سفر یک انگلیسی به سرزمین ترکمن های تکه می گذرد، با خود داشته اند، را ترک نکرده باشند، به عنوان همسایگان نزدیک، آن چنان مورد پسند نیستند.

بحثی که در پی می آید هنگام خاتمه مقاله صورت پذیرفت: ----

سر هنری رالینسون اظهار داشت، در کنار همه جغرافی دانان، به دلیل دانشی که درباره جغرافیای ایران به اطلاعات مان افزوده اند، خود را عمیقاً مدیون سرهنگ استیوارت حس می کند، و همینطور به خاطر شجاعت و مهارتی که او در سفر به این نقطه از آسیا از خود نشان داده است.

ایشان [رالینسون] هیچ گاه از میان کوهستان های شمالی خراسان سفر نکرده -- تنها مسیر جنوبی آن را پیموده است؛ اما در مورد این سرزمین مطالعات بسیار دقیقی داشته و اطلاعات نسبتا خوبی در مورد وضعیت این منطقه، هم در دوران باستان و هم در زمان حال دارد.

«درگز» به معنی «دره درختان گز» است. او گمان می کرد، که این درختان باید در آن منطقه فراوان یافت شوند. اما دَرِگَز یا دِرِگِز نامی باستانی نبوده، و تاریخ آن به صد سال پیش باز می گردد.

پیش از آن، این منطقه بخشی از قلمرو پارتیان بوده است. ترکمن ها، نوادگان اغوز ها یا کومانی ها هستند، نژادی از ترک ها که از شرق آسیا به ایران و حتی تا کرانه های دانوب نفوذ کردند.

در واقع، به تازگی لغتنامه زبان شان منتشر شده بود، که با کار پترارچ در قرن 14ام میلادی، مطابقت داشت، و در حالی که ترکی خیلی خوب امروزی نیز بود.

ترکمن ها را نه تنها در بیابان های میان دریای خزر و رود سیحون می توان یافت، بلکه باقی مانده هایی از سکونت گاه های قدیمی شان را می توان در سرتاسر آسیای میانه، سوریه، و ایران، و حتی تعدادی را در افغانستان نیز ملاحظه نمود.

ایشان همچنین ابراز علاقه نمود که توجه همگان را به واقعیت مهمی جلب نماید، که او قبلا نیز به آن اشاره کرده بود، و شاید نتوان به کرات آن را تکرار نمود، آن که، سرزمین آخال ترکمن ها، در دوران باستان یکی از غنی ترین مناطق آسیا بوده، و این بدان دلیل است که، جنوبی ترین شاخه سیحون (آخوس به زبان یونانی) در میان آن جریان داشته.

بستر آن رودخانه توسط روس ها، از سیحون امروزی، از بالای، چارجوی، تا چاه های اگدی دنبال شده است. این موضوع همچنین از سرگرد نپیر نیز شنیده شده، و سروان گیل و سرهنگ بیکر نیز، که از آن سرزمین دیدن کرده اند به آن اعتقاد دارند.

وقتی آن رود جریان داشت، آن چه اکنون بیابان است، یکی از سرسبز ترین بخش های آسیا را تشکیل می داده. این منطقه منزلگاه اسب نیسایائی بود، که نام خود را از شهر نیسایا، در نزدیکی عشق آباد گرفته است.

این سرزمین زادگاه اصلی نژاد پارت بود؛ زیرا پارتیان، تنها جنگجویانی صحرا نشین نبودند؛ بلکه آنان مالک سرزمین بسیار حاصلخیزی بودند؛ و به پشتیبانی چنین منابعی بود که توانستند بر تمام ایران پیروز شده، امپراتوری بزرگ پارتیان را بنا گذارند.

آنچه سرهنگ استیوارت در مورد مسیحیان اشاره کردند بسیار جالب است. شکی نیست، تا قرن 14ام میلادی، سکونتگاه های مسیحی نشین زیادی در سراسر خراسان وجود داشته است.

سالنامه های نستوری پر است از اعلانات صومعه ها و مقامات اسقفی این سرزمین، و شکی نیست که کلیسا های متعددی که سرهنگ استیوارت به آن ها اشاره نموده اند، بقایای کلیسا های مسیحی متعلق به پیروان کلیسای نستوری باشد.

سرهنگ استیوارت با توجه بسیار دراحترام به قوانین این انجمن در دوری از بحث های سیاسی، به عمد برخی موقعیت ها را از گزارش خود حذف نموده اند، که می توانستند بسیار جالب توجه باشند، و طی بحث پیرامون مسئله جغرافیایی مانند این، به هر حال اجتناب ناپذیر می نمایند.

ایشان اشاره کردند، که خط راه آهنی گشوده شده که از خلیج میخائیلوفسک آغاز، و به سمت قزل آروات ادامه می یابد، که تا بامی، پاتخت استان، پیش خواهد رفت؛ اما نمی توان فرض کرد که در بامی متوقف خواهد شد.

در واقع این نخستین بخش از خطی است که روزی دریای خزر را به رود سند متصل کرده، در قندهار و هرات به خط راه آهن ساخت انگلیس وصل خواهد شد.

ایشان [رالینسون] میل داشتند از سرهنگ استیوارت بپرسند که ایشان چه اطلاعاتی در مورد ادامه ساخت این خط کسب نموده اند. از آتاک تا عشق آباد، و سپس از درگز تا سرخس باید کار ساده ای باشد؛ اما از سرخس تا هرات، این خط باید مسیر رودخانه را در پهنه ای که اکنون خالی از سکنه است، پی گیرد.

آن مسیر طبیعی این سرزمین است؛ و در دوران باستان جاده اصلی از میان این منطقه عبور می کرده است، و هیچ مانع فیزیکی نمی تواند مقابل آن قرار گیرد.

ایشان اضافه کردند، سابق بر این، از سرخس دو مسیر بزرگ به سمت جنوب وجود داشته، یکی مسیر رو به بالای رود تجن تا هرات، دیگری بیابان را دور زده، از رود مرغاب عبور کرده و آن گاه با عبور از دامنه تپه های نزدیک شهر طالقان و فاریاب به بلخ می رود.

در طول هر دو این خطوط مجموعه ای از کاروانسرا ها برای مسافران وجود داشته، و ایشان تصور می کنند که ویرانه های آن ها باید هنوز در آن جا دیده شوند.

بدون شک این سرزمین در حال حاضر خالی از سکنه است، هر چند، به دلیل وفور آب، باید دارای جنگل های گز و دیگر گیاهان باشد. هر اطلاعاتی که سرهنگ استیوارت در مورد این موضوع جمع آوری کرده باشد، از ارزش بسیار برخوردار است.

چند ده سال پیش، توسط دولت هندوستان، سیاحی به این سرزمین ها فرستاده شد. گزارش او چاپ شد اما هرگز منتشر نگردید. نام او داوود خان بود. بخشی از مسیری که سرهنگ استیوارت به آن اشاره نمودند توسط آن مرد پیموده شده است.

او نخست از سرخس به مرو رفته، و از آن جا به چارجوی. سپس او به سرخس بازگشت، با این کار دایره ای را در خراسان پیمود، و از طریق کلات به قره چهچه بازگشت؛ از آن جا رود تجن را قطع کرده، و با یک روز توقف در بیابان، در روز دوم به شهیدلی رسید، و از آن جا به تاش رباط و مرو رفت.

او تنها یک روز را در بیابان گذراند، و این اطلاعاتی را که سرهنگ استیوارت از مردم آن سرزمین بدست آورده تایید می کند.

تذکر سرهنگ استیوارت درباره آبراهه ای که از سرخس در طول جاده منتهی به مرو جریان دارد بسیار جالب توجه است. ام. دو بلوکویل، عکاس فرانسوی که ارتش ایران را هنگام پیشروی به سوی مرو، همراهی می کرد، و توسط ترکمن ها زندانی شد، توضیح داده که در آن زمان در آن آبراهه آب جریان داشته، اما به اعتقاد او در حال حاضر کاملا خشک است، و دوباره به جریان انداختن آب در آن با دشواری هایی روبرو است، زیرا بستر آن را باید به طور کامل تمیز نمود.

میان آخرین اسناد رسمی که تقدیم پارلمان شده، پیام بسیار جالبی از سوی وزارت خارجه روسیه است، شامل عبارت قابل توجهی، که در آن افسران انگلیسی خاصی مورد ملامت قرار گرفته اند، مطابق آن پیام، آن ها «رفت و آمد های زیادی» به بیابان دارند، انگار که این کار نوعی گردش بسیار زننده باشد.

اکنون اعضای انجمن در مقاله سرهنگ استیوارت می توانند نتایج چنین «رفت و آمد های زیاد» را ملاحظه نمایند، و ایشان تنها آرزوی شان آن بود که دیگر نقاط غیر قابل دسترس آسیا نیز با همین روش «رفت و آمد» شود.

به نظر ایشان، نه تنها این کار گردش ای زننده نیست، بلکه استحقاق والا ترین ستایش ها را دارد. بزرگ ترین افتخارات نصیب سرهنگ استیوارت شده که با خدمات خود، نه تنها جزئیات جغرافیایی را به ارمغان آورده، بلکه به انجمن دیدی کلی از وضعیت حال آن سرزمین ارائه داده است. ایشان خود را موظف دانستند، که اعلام دارند، از مقاله ای که اکنون قرائت شد بسیار لذت برده و آموخته اند.

سروان گیل اظهار داشت، مناطقی که در این مقاله شرح داده شد، کم و بیش در ده سال گذشته «زیاد رفت و آمد» شده اند. در نخستین روز ها چندین سیاح در این مناطق به گردش می پرداختند، اما حدود بیست یا سی سال پیش، به نظر می آمد همه در مورد تمام این سرزمین به خواب رفته اند، و به نظر نمی آمد کسی علاقه ای به آن داشته باشد، تا اینکه این میل توسط سرهنگ والنتاین بیکر دوباره بیدار شد.

این افسر بود که او (سروان گیل) را دعوت کرد تا با او همراه شود، و این چنین، او برای نخستین بار به آن گوشه از جهان سفر نمود.

آن ها به مشهد رفته و در تمام آن منطقه سفر کردند. دسامبر گذشته، زمانی که او (سروان گیل) از جنوبی ترین نقاط ایران عازم بالا بود، این اتفاق روی داد. او وقتی به مشهد رسید، آن جا افسر انگلیسی ای را پیدا کرد، سرهنگ استیوارت، و آن ها چند روز لذت بخش را با یکدیگر گذراندند.

خوب ممکن است سوال شود، چه چیز همه این سیاحان را وادار نموده به آن سرزمین ها رفته و در آن بیابان های نه چندان مهمان نواز «پرسه» بزنند. البته که تمام علاقه پیرامون این موضوع، متمرکز بر منطقه مرو، و موقعیت استراتژیک و جغرافیایی آن است، زیرا نمی توان پنهان کرد، که نه تنها این مکان، به دلیل آن که، مهد نژاد پارت بوده از نظر جغرافیایی مورد توجه است، بلکه همچنین از نظر موقعیت استراتژیک هم مورد توجه است، زیرا در آن جا خط پیشروی روس ها از رود سیحون، به خطی که از قزل آروات و شمال شرق ایران می آید، متصل می شود.

این است که سیاحان انگلیسی را وا می دارد تا اطراف این مکان ها ول بگردند.

به نظر ایشان، در حال حاضر، روس ها هیچ انگیزه ای برای سفر به مرو ندارند. اگر آن ها راه آهن شان را به جلو برانند، خط پیشرفت شان از سرخس یا مشهد به هرات خواهد بود. با این وجود، اهمیت مرو به عنوان یک نقطه استراتژیک نباید دست کم گرفته شود.

در مورد ایرانیان و ترکمن ها، کسی تردید ندارد، که روس ها با آزاد کردن ایرانیان از چنگال ترکمن ها، لطف بزرگی در حق شان نموده اند؛ هیچ کس نمی تواند بی رحمی های عظیم و زخم عمیقی که ترکمن ها بر پیکر مردم ایران وارد نموده اند، را انکار کند.

ایشان بسیار تحت تاثیر وضعیت برج های دیدبانی و دیوار روستا های منطقه ای، در صد مایلی مشهد، قرار گرفته بودند. این برج ها در نداشتند، بلکه برای شان نردبان های طنابی فراهم شده، و زمانی که صاحب آن می شنود که ترکمن ها در حال آمدن هستند، از نردبان بالا رفته، آن را جمع کرده، و تا زمانی که راه زنان آن جا را ترک نکرده باشند، آن جا منتظر می ماند.

تمام روستا ها دیوار های گلی به دور خود داشتند، با برج هایی در گوشه های آن، و دروازه هایی که همیشه شب ها بسته می شدند؛ اما در سال های اخیر برج ها رو به خرابی گذاشته، و مردم ترجیح می دهند کلبه های خود را بیرون دیوار های ده بنا کنند، و خود روستا ها غالبا کمی بهتر از تلی از خرابه هستند.

خانه های این روستائیان همچون کندوی عسلی هستند که از گل ساخته شده باشد.

دلیل آن که این مردم ترجیح می دهند خارج از ده زندگی کنند آن است که دیگر نگران حمله ترکمن ها نیستند. هر اعتراضی نسبت به پیشروی روسیه به سمت هند وجود داشته باشد، این واقعیت را نمی توان انکار داشت که روس ها لطف بزرگی به آن سرزمین های مرزی نموده اند.

رئیس جلسه اظهار داشت، همه حاضرین می بایست بسیار خرسند باشند که رو در رو با سیاحان متهوری قرار گرفته اند که برای شرح ماجراجوئی های شان به این انجمن آمده اند.

ایشان خواستند تا چند کلمه ای پیرامون مستثنا شدن موضوعات سیاسی از بحث های انجمن صحبت کنند. ایشان به هیچ وجه موافق چنین استثنائی نیستند، زیرا پرسش هایی از این دست، موضوع مورد علاقه دیگری به مسائل مستقیما مربوط با جلسات اضافه می کنند. به هر حال، چیزی که ایشان مایل به پرهیز از آن بودند، ورود سیاست های کاملا حزبی است.

آن ملاحظات سیاسی که همگان به یک اندازه به آن علاقمند اند، به هیچ روی نمی توانند مستثنا گردند. اگر از این نقطه نظر، به موضوع مورد بحث نگاه شود، نتیجه ای که ایشان با در نظر گرفتن ترکمن ها و رویه های شان، پس از شنیدن گزارش ارائه شده توسط سرهنگ استیوارت، به آن می رسند آن است که اگر بخواهیم بر پایه آن اصل مسیحی که با دیگران آن گونه رفتار کن که باید با ما رفتار کنند، عمل کنیم، بهترین چیزی که ایشان می توانند برای همسایگان آن قوم آرزو کنند آن است که، ترکمن ها را می بایست به سرزمینی منتقل نمود که هیچ همسایه ای نداشته باشد. آنها باید رفتار خود را اصلاح کنند، و اگر به هر دلیل نمی توانند این کار را انجام دهند، به خاطر انسانیت هم که شده، باید آنان را از چهره زمین پاک نمود.

پایان.

[ترجمه جمله آخر که با کمی طنز از نوع قرن نوزدهمی ابراز شده (در آن زمان بشر تجربه تسویه حساب های قومی و پاکسازی های نژادی قرن بیستمی را نداشت، که شوخی های این چنین لرزه بر تن انسان بیاندازد)، تنها به خاطر امانت در ترجمه انجام گرفت. هرچند در طول تاریخ دولت بریتانیا هیچ اقدامی علیه مردم ترکمن به هیچ روی انجام نداد، اما دولت روسیه برای محکم نمودن پایه حکومت خود بر منطقه آسیای میانه، هم در دوران تزار و هم در دوران حکومت کمونیستی پس از انقلاب اکتبر، کشتار های عظیمی در این منطقه به راه انداخت.

امروزه ملت ترکمن مردمی آرام و با رسومی بسیار زیبا و محترم هستند، و هم وطنان ترکمن ما در استان های شمال شرق کشور از جمله شریف ترین مردم ایران به شمار می آیند.]

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

مسیر سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران را در گوگل ارث ببینید

وبلاگ شهرستان درگز

طوایف ترکمن - فصلنامه یاپراق

طوایف ترکمن - آفتاب

تاریخ قومی و قبایل ترکمنطوایف ترکمن - وب سایت دانشجویان ترکمن دانشگاه تربیت مدرس سبزوار

مروری بر جمهوری آذربایجان

سر هنری رالینسون - نخستین کسی که خط میخی را کشف رمز نمود

Akhal-Teke stallion

Akhal-Teke Association of America

خبر نبرد در سرزمین های ترکمن

اندازه اسب های تکه و نیاسایی

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت هشتم)

2010-05-03T12:01:00.001+04:30

ادامه از قسمت هفتم

اواخر ماه دسامبر، شنیدم، بیگلر بیگی،یا همان حاکم درگز، برای یک عملیات جستجو روانه منطقه ای در قلمرو خود در مسیر راهعشق آباد است.

من اجازه خواستم، تا در رکاب او در آیمو او موافقت کرد. ما با ملازمت حدود 50 سوار به راه افتادیم، و شب نخست را درروستایی به نام نوخندان، حدود نُه مایلی درگز، توقف نمودیم.

اینجا با تعداد بیشتری از بردگان تازهآزاد شده خیوه، صحبت طولانی داشتم. آن ها می گفتند، وقتی به دست صاحبان شان رسیدهاند، با آن ها رفتار خوبی می شده، اما سفرشان بسیار وحشتناک بوده است.

روز بعد به جلفا و تپه کلیسا [نام ایندو محل را در نقشه های امروزی پیدا نکردم]رسیدم، که پیش از این به آن ها اشارهکرده بودم. در راه بازگشت از نزدیکی روستای دودانلو عبور کردم، حدود 15 مایلی محمدآباد، و بیگلر بیگی را، در امام زاده ای در سمت چپ جاده، که او در آن جا مشغول دعابود، ملاقات کردم.

او به من گفت، اخباری به دست اش رسیدهکه، 6000 ترکمن تِکه در راه یانغی شهر، یاهمانطور که ما در اروپا می گوییم گوک تپه، هستند، و او بسیار نگران است که آن هاروستا های مرزی، طول راه را غارت کنند.

او گفت باید، همان روز به محمد آبادبازگردد و تا حد امکان سوارکاران جمع کند که برای رویارویی احتمالی آماده باشند.ما به محمد آباد باز گشتیم، و روز بعد، بیگلر بیگی حدود 400 نفر سواره نظام آمادهکرده، به سوی لطف آباد روانه شد.

لطف آباد

لطف آباد که گاه باباگوک [Babagek در متن اصلی] خوانده می شود.شهر کوچکی در سرزمین اتک است. سرزمین مسطح رااتک می نامند؛ این منطقه بسیار پر آب و حاصلخیز، به طرز هولناکی توسط ترکمن هاغارت شده است. این منطقه بخشی از درگز را تشکیل می دهد، و قائم مقام حاکم [که آنرا اداره می کند]، سید علی خان نام دارد، و برادر بیگلر بیگی است.

[در آن جا] از من، پذیرائی بسیار مهماننوازانه ای، توسط سید علی خان، به عمل آمد، این مهمان نوازی شامل حال آقایاُداناوان، خبرنگار روزنامه دِیلی نیوز [لندن] نیز گردید، زیرا او نیز بیگلر بیگیرا همراهی می نمود.

من، پیش از آن، آقای اُداناوان رااز هویت انگلیسی خود آگاه ساخته بودم. هرچند، در طول سه هفته، که لازم بود او رابه طور مداوم ملاقات کنم، او باور کرده بود که من یک ارمنی هستم، و همیشه من راخواجه ابراهیم، نامی که من برای خود برگزیده بودم، صدا می زد.

روزی او به من گفت، «خواجه ابراهیم، توواقعاَ به عنوان یک ارمنی، انگلیسی را فوق العاده خوب صحبت می کنی.» من ظاهر خودرا حفظ کرده و پاسخ دادم، «اوه، ما ارامنه کلکته از آموزش و پرورش بسیار خوبیبهرمند ایم.»

مطمئناً به عنوان یک روزنامه، شاهکاربزرگی است، که [تلاش کند] خبرنگاری را در چنین موقعیت خوبی حفظ کند تا خبر آن چهدر سرزمین ترکمن ها روی می دهد را گرد آورد.

آقای اُداناوان در حال حاضر در سرزمینمرو زندانی هستند (زمانی که این متن برای چاپ آماده می شد تلگراف خبری به دست مانرسید، که طبق آن آقای اُداناوان آزاد شده و به مشهد باز گشته است.) [داستان سفراُداناوان به این منطقه و اسارت و آزاد شدن اش خود ماجرای دیگری است که باید درجای خود به آن پرداخته شود، همانطور که استیوارت اشاره می کند، یک روزنامه در لندنهزینه سفر ماجراجویانه خبرنگاری مثل اُداناوان را می پردازد تا در خطرناک ترین ودور افتاده ترین نقاط جهان، اخبار دست اول را برای خوانندگان لندنی فراهم سازد.

اُداناوان که اصلا ایرلندی است، دو سالبعد از این ماجرا در سودان در حین سفر ماجراجویانه دیگری کشته می شود. روزنامهدیلی نیوز که دیگر چاپ نمی شود، روزنامه مجانی چاپ لندن بود]، اما دیگر هیچ خطریاو را تهدید نکرده، و بدون شک در موقعیتی است که وقتی از سفر فوق العاده اشبازگشت، اطلاعات بسیار ارزنده ای در اختیار مان قرار دهد.

من زیاد نگران شناسائی شدن توسطاروپائیان نبودم، اما جداً از خدمتکار آقای اُداناوان وحشت داشتم. او که یک ایرانیبود، شغل اش آن شده بود تا با انگلیسی هایی که تازه به کشور آمده اند، مسافرت کند،و به این ترتیب او در خدمت خیلی ها بوده، حتی کمی انگلیسی هم صحبت می کرد.

به هر حال، من دلیل برای نگرانی اززیرکی این مرد نداشتم، زیرا روزی به نزد خدمتکار من آمد و به او گفت، «چگونه استکه رئیس تو قیمت همه چیز را در ایران خوب می داند؛ او [همه قیمت ها را] به رئیس منگفته و اکنون دیگر هیچ سودی از او آید ام نخواهد شد. شنیده ام یک سرهنگ انگلیسی ازاصفهان به مشهد می آید، و من باید بروم و به او خدمت کنم.»

آن سرهنگ انگلیسی خود من بودم. اینمرد، که پس از آن، برای سروان گیل خدمت می کرد، به او گفته بود که هیچ گاه به منشک نکرده بود.

در لطف آباد، همه در حالت آماده باشبودند، تا در صورتی که یکی از روستاهای مرزی نزدیک لطف آباد مورد حمله 6000 ترکمنذکر شده، قرار گرفت، بیرون بریزند.

بیگلر بیگی اعلام کرد، 500 نفر سوارنظام با خود آورده، هرچند به نظر من تعداد آن بیش از 400 نفر نبود. اما او بسیارنگران بود، و نظر شخصی من آن بود که اگر چیزی در حدود 6000 ترکمن در راه باشند،سواره نظام او می بایست، حرکتی استراتژیک - و با سرعت هر چه بیشتر - به پشت خطوطآن ها داشته باشد. با در نظر گرفتن چنین سرانجامی، بر بهترین اسبی که داشتم، اسببزرگ ترکمن خاکستری رنگی که خریده بودم، سوار شدم.

آن روز تنها به اسب سواری خارج از شهرگذشت. در نهایت هم، قدرت نظامی مان به چالش گرفته نشد، زیرا روز دوم خبردار شدیمکه ترکمن ها به گوک تپه رفته، وارد مرز ایران نشده اند. بیگلر بیگی خیلی سر حالبود، و من می دیدم که چه بار بزرگی از دوش اش برداشته شده است.

هرچند با ترکمن های زیادی در محمد آباد و لطف آباد، کهدر آن هم تعدای زندگی می کنند، ملاقات و صحبت کرده بودم، اما تا آن زمان، هنوزوارد یک روستای ترکمن واقعی نشده بودم.

بیگلر بیگی پیشنهاد کرد به چند روستایترکمن نشین در محدوده تحت فرمان او سر بزنیم. صبح روز بعد راه افتادیم. روز بسیاردل انگیزی بود، و همه از آن که حمله قریب الوقوع ترکمن ها انجام نشده بود، به نظرخوش حال می آمدند.

سراسر دشت با تپه هایی پوشیده شده،که هر کدام بقایایی از یک قلعه یا روستا بود، بسیاری، فقط تلی از خرابه.

تنها چند عدد از این مکان ها مسکونیهستند. سکنه اکثر شان یا به بردگی برده شده یا به قتل رسیده اند؛ همانطور که ملازمبیگلر بیگی می گفت، «هر قدم از این خاک آغشته به خون است.»

در جاده از کنار قطعه زمین باتلاقیعبور کردیم که دو سال پیش، بیگلر بیگی با 700 سواره نظام به گروه 800 نفره ترکمنحمله کرده بود، رهبری این نبرد را دولت مراد خان، پسر عموی او بر عهده داشت.

ترکمن ها پس از کمی مقاومت فرار کردهبودند، و در حین نبرد در آن قطعه باتلاقی گرفتار شده، از آن جائی که نمی توانستنداسب ها یشان را از باتلاق برهانند؛ 250 نفر شان کشته و 53 نفر زندانی شدند.

سر مقتولان را پوست کنده و پوست آن رابرای شاه فرستاده بودند، زیرا او برای سر هر ترکمنی که در حال حمله به مرز های اشکشته شود، 5 تومان (کمی کمتر از 2 پوند) جایزه پرداخت می کند. زندان یان با فدیهاز 30 تومان حدود 11 پوند، تا 100 تومان یا 37 پوند آزاد شدند. من چند نفری رادیدم که فقیر تر از آن بودند که فدیه را بپردازند و هنوز در محمد آباد زندانیبودند.

بزرگ ترین و چشم گیر ترین تپه خسروپرویز نام داشت، و گفته می شود شهری که سابق بر این در این محل وجود داشته، توسطخسرو پرویز، پادشاه ایران در 591 میلادی، ساخته شده است.

هنوز خانه هایی در آن بودند، اما بیگلربیگی به من گفت، این خانه ها همگی مدرن بوده، و هم نسل با خود او ساخته شده بودند.این مکان خالی، همچون بسیاری دیگر جاها در این اطراف، خالی از سکنه بود.

این مکان، محل بسیار جالبی برای حفاریهای باستان شناسی است، اما پیش از انجام چنین کاری باید بر مشکلات بسیاری غلبهنمود، مشکلاتی مانند خطر بسیار بالای ربوده شدن کارگرانی که باید شب را آن جا سرکننده، توسط ترکمن ها، و این که دولت ایران نسبت به تمام عملیات کاوش باستانشناسی، بسیار حساس است.

سابق بر این، می بایستی جمعیت بسیارعظیمی در این دشت سرسبز سکونت می کرده اند، این دشت پر از آب، به تنها چیزی کهنیاز دارد تا دوباره به شکوه و جلال پیشین خود باز گردد صلح و آرامش است.

بیگلر بیگی که متوجه شده بود برایجمعیت ترک و کرد امکانی برای بقا در این روستا های مرزی وجود ندارد، عده ای ازمردم تِکه و دیگر ترکمن ها را تشویق کرده بود تا این روستا های مرزی خالی از سکنهرا تصاحب کنند، و این ها همان روستا هایی بودند که اکنون قصد بازدید از آن ها راداشتیم.

همانطور که پیش می رفتیم، تعداد زیادیقرقاول، میان بته های خار کنار جاده دیدیم. نام گیاه شناسی این بته ها را نمیدانم، اما در هند آن ها را جواسا می نامند. یکی از قرقاول ها که توسط سه، چهار نفراز ملازمان مان دنبال می شد، پس از سه بار پریدن سرانجام گذاشت که با دست بگیرنداش.

این قراقاول دقیقا مانند قرقاول هایمعمولی انگلیسی است، اما روی بال های اش کمی سفید است. فرماندار به من گفت که گاهتا 100 عدد از آن ها را می توان در یک روز با این روش شکار کرد.

نخست از روستای ترکمن نشین حصار بازدیدکردیم، سپس مسیر مان را تا مخدوم، 11 مایل جلو تر ادامه دادیم، که آن نیز روستائیترکمن نشین است، و در آن جا برای نهار توقف کردیم.

ترکمن ها که هرگز ساختمانی را ترمیمنمی کنند، میان خرابه های خانه ها زندگی می کردند، برخی در آلاچیق های معمولی کهاز نمد ساخته می شوند، و دیگران در خیمه هایی که از حصیر ساخته شده اند.

من به درون یکی از این خیمه ها رفتم؛خانم خانه لباسی همچون یک زن ترک اهل این بخش از جهان را پوشیده بود، بجز آن که آنها روسری بر سر نمی کنند.

آن ها کلی سکه نقره ای به دور گردن شانمی بندند. فرش بسیار زیبائی برای من بر روی زمین پهن شد و از من خواهش کردند تا برآن استراحت کنم.

این خیمه ها را باید کاملا توضیح داد.دور تا دور آن ها را چارچوبی از تیرک ها تشکیل داده، که با میله هایی به قسمت چوبیمرکزی متصل می شوند و شکلی همچون چرخ گاری درست می کنند.

چادر ترکمن

این سوراخ مرکزی برای خروج دود در نظرگرفته شده است. چهارچوب خیمه، که به سادگی می توان آن را سوا نمود، توسط نمد ضخیمیپوشیده می شود، قطعه مخصوصی هم وقت باران یا برف از بالا روی ورودی چادر کشیده میشود.

آتش در وسط چادر برپا می شود؛ طنابهایی هم از روی چادر عبور داده شده، محکم به زمین بسته می شوند. در بیرون، قطعهتور محکمی بافته شده از حصیر یا نی، در هند به آن شیک می گویند، به بلندی دیوارچادر به دور آن می پیچند تا به آن استحکام لازم را بدهد.

کسانی که همچون من، مدت زیادی در چادرزندگی کرده باشند، حتما به خاطر می آورند که تیرک وسط چادر تا چه حد دست و پا گیراست. در این مدل چادر آن تیرک وسطی وجود ندارد؛ و در ساخت آن از تیرک های سفتی کهدائماً می شکنند نیز پرهیز شده است (دو مدل از این چادر ها که در مقیاس یک اینچ درفوت ساخته شده بودند توسط سرهنگ استیوارت نمایش داده شد).

پس از گذارندن زمان کوتاهی در این خیمهها، به حاکم ملحق شدم زیرا از من برای صرف نهار دعوت کرده بود. غذا شامل پلو وگوشت گوسفند بود.

من قصد داشتم مسیر خود را تا ابیوردادامه دهم اما بیگلر بیگی اعلام کرد که ما نمی توانیم این کار را بکنیم، زیرا اوکماکان نگران ترکمن ها بود، و ما باید تا پیش از غروب آفتاب خود را به لطف آباد میرساندیم.

ابیورد نُه مایل دور تر بود، و من مسیرآن را در آوردم، و آن [شهر]، همچنین 42 مایل تا تپه ای که کلات نادری بر آن قرارگرفته، فاصله دارد.

نزدیکی مخدوم روستای ترکمن نشینقوس علی [Kussowlie] قرار داد. ما از جاده دیگری باز گشتیم، که از کنار روستای ترکمن نشینمهنی [Mehni] عبور می کرد، ساکنین این روستا ترکمن تکه نیستند، بلکه از اطراف خیوه بهاین مکان آمده اند [هیچ کدام از این روستا ها روی نقشه گیتاشناسی پیدا نشد، و نامآن ها را با در نظر گرفتن تلفظ انگلیسی حدس زدم]؛ سپس از میان سرزمین سر سبز اطرافروستای کوچک و فقیر چیلیان [Chilian] گذشتیم.

اینجا درختان و باغ های زیبایی داشت،ولی خود روستا در فلاکت بار ترین وضع قرار داشت. از آن جا که چیلیان یکی از بیپناه ترین مکان هاست، مردم بی چاره آن، که ترکمن نیستند، از ترس گرفتار شدن، جراتهیچ حرکتی را ندارند. ما پیش از غروب آفتاب به لطف آباد باز گشتیم.

برخی ترکمن های آل ایلی نزدیک ابیوردمستقر شده اند، من یکی از رئسای شان را دیدم که به ملاقات بیگلر بیگی آمده بود. اوسوار بر یکی از بهترین اسب های ترکمنی بود که من دیده ام.

ادامه دارد..

قسمت نهم (پایانی)

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

شهر مرو ویکی پدیا

سفرنامه مرو

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت هفتم)

2010-05-02T20:13:00.001+04:30

ادامه از قسمت ششم

حال رود مرغاب را رها کرده به توصیفهریرود یا رودخانه تجن می پردازم.

رود تجن، مسیری طولانی تر از مرغاب رامی پیماید، و از نقاط دور دست در افغانستان سرچشمه می گیرد. در واقع، من اعتقاددارم برخی از سرچشمه های آن در دامنه های غربی کوه بابا، در نزدیکی کابل واقع شدهاند، هرچند این گفته را با قاطعیت نمی توانم تایید کنم.

این رودخانه، از نزدیکی شهر هرات گذرکرده آن را سیراب می کند. این رودخانه، پس از گذر از قلعه افغانی غوریان، به سمتشمال تغییر مسیر داده، و از تومان آقا تا سرخس مرز میان ایران و افغانستان را شکلمی دهد.

در حقیقت، در مورد وضعیت رودخانه در حدفاصل میان تومان آقا و پل خاتون اطلاعات بسیار کمی در دست است، زیرا این سرزمینجولان گاه گروه های ترکمن است و به ندرت کس دیگری از آن بازدید نموده. تنها چندمایل پس از سرخس، دو سوی رودخانه تجن در دست ترکمن هاست.

جویباران زیادی از رشته کوه های اطرافدرگز و کلات نادری به سوی رودخانه تجن روان هستند، اما هیچ کدام شان به آن نمیرسند. به نظر ام، در زمان های گذشته آن ها به تجن می ریخته اند، اما امروزه آن هارا برای آبیاری تغییر مسیر داده اند که باعث شده، سرانجام قبل از رسیدن به تجن دربیابان فرو روند.

به گفته یکی از دوستان ام که درنزدیکی میانه[Mehna] از آن عبور کرده است، رودخانهتجن به طور عادی، در تمام نقاط تا پیش از رسیدن به سرخس، قابل گذر توسط چهارپایاناست. تنها در فصل بهار که برف در کوه ها آب می شود، تنها برای مدت کوتاهی غیر قابلگذر می گردد.

منظره ای از رودخانه تجن

او می گوید، وقتی در ماه فوریه گذشته،از آن رودخانه عبور می کرده، آب تا زیر شکم اسب اش می رسیده. بستر رودخانه حدود 12تا 15 پا زیر سطح زمین های اطراف پایین رفته است.

مقادیر قابل ملاحظه ای چوب های آبآورده، در دو طرف رودخانه دیده می شود، و در تمام زوایای آن، درختان به صورت خودرو رشد می کرده اند. او که در زمستان از آن جا بازدید کرده بود، هیچ نوع علفی درآن ندیده ، اما به طور قطع در فصل های بهار و تابستان به وفور، دیده خواهد شد.

کشف رود که از نزدیکی مشهد عبور میکند، به رود تجن سرازیر می گردد، و یکی از مهم ترین منابع آب آن است.

سرزمین های حاشیه رود تجن، هرگز مانندسرزمین های مرو در تاریخ نقش بازی نکرده اند. تنها شهر مجاور آن، که از چنان اهمیتتاریخی برخوردار است، سایرینکس شهر دوران باستان بود.

در دوران معاصر هم، سرخس، شهری که درساحل شرقی رودخانه، تقریبا در نقطه مقابل قلعه ایرانی با همین نام، اما در ساحلغربی رود، واقع شده است،از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است.

این شهر، در سال 1830 توسط عباس میرزا،ولیعهد ایران، نابود شده، و بسیاری از مردم آن به قتل رسیدند؛ باقی مردم شهر، بهاسارت در آمده، و توسط ولیعهد در داخل خاک ایران سکنی داده شدند.

اما از آنجا که آنها با اعلام جنگ هایمکرر شان، خود را با سرزمین مرو تِکه درگیر کرده بودند، همگی توسط آن ها از آن محلرانده شدند، اینکه آیا این با خواست خود مردم اتفاق افتاده یا خیر را نتوانستممعلوم کنم.

اکنون کل قبیله سالور بیش از 5000 چادرنمی شوند. رود تجن هم مانند مرغاب در آخر در ماسه های صحرای قره قوم گم می شود.

سابق بر این، بخش عظیمی از سرزمین میانرودخانه های مرغاب و تجن، که امروزه بیابانی است، به واسطه آب راهه های رود تجن،کشت می شد، و آن آب راهه ها، حتی تا کوچه قوم در وسط بیابان نیز می رسیدند، که سفراز میان آن را بسی ساده تر از آن چه هم اکنون است، می نمود.

اکنون قصد دارم، تخمینی تقریبی از قدرتنظامی قبایل ترکمن ارائه دهم. همه می دانیم، که ترکمن ها غالبا در جنگ به استادیرسیده اند، و هر قبیله اطلاع کاملا دقیقی از توان جنگی خود دارد، که می توان آن رایک مرد جنگی به ازای هر چادر در نظر گرفت.

آخال تِکه در دامنهکوه، که اکنون متعلق به روسیه است.. 25،000 چادر

مرو تِک در مرغاب وتعدادی هم در رود تجن.. 40،000 چادر

سالور (5،000 چادر)که البته جزء ای از آمار مرو تِکه است.

ساروق در یولوتان وپنچ ده در کنار رود مرغاب .. 11،000 چادر

در مجموع 76،000 چادر

می توان تعداد سکنه هر چادر را پنج نفردر نظر گرفت، که با این حساب جمعیت دامنه کوه و سرزمین مرو، چیزی در حدود 380،000نفر می شود، و به نظر من تخمینی اغراق آمیز نمی آید.

در کنار آمار فوق، ترکمن های ارساری،در ساحل دست چپی آمو دریا را نیز باید قرار داد، که شاید بتوان 75،000 چادر، یا375،000 نفر به حساب شان آورد.

این ها آن دسته از قبایل ترکمنی هستندکه من شخصا در مورد آن ها اطلاعات کسب نموده ام. به هر حال در این جا، نام دیگرقبایل اصلی را نیز ذکر خواهم نمود:

یموت، در نزدیکیدریای خزر و رودخانه اترک.

چاودار، نزدیکی دریایخزر و خیوه.

قره، در صحرا و در آنسوی مرغاب.

آل ایلی نزدیکاندخوی، در افغانستان، و همچنین در ابیورد و خاقه در ایران

من هیچ تخمین درخوری، در مورد اینقبایل نمی توانم ارائه نمایم؛ زیرا به جز چند نفر از قبیله آل ایلی، که خیلی از آنها نزدیک ابیورد و خاقه، درون مرز ایران، سکنی گزیده اند، با کس دیگری از آنهاارتباطی بر قرار نکردم؛ این قبایل به جز یموت ها، هیچ کدام از قدرتی برخوردارنیستند.

تصویر یک ترکمن تکه

حال به شرح سرزمین محل سکونت قبیلهآخال تکه می پردازم: که آن را دامنه کوه می نامند.

این منطقه هم امروزه بخشی از استانماوراء خزر روسیه است. این محل بیشتر مانند نواری خالی است، که با رشته کوه هاییکه مرز شمالی خراسان را شکل می دهند احاطه شده.

با اینکه این سرزمین از نظر گیاهی غنینیست، اما به هیچ روی بیابانی هم نمی توان خواند اش؛ جویبار های زیادی که از کوهها پایین می آیند از میان آن جاری شده، دشت را قابل کشت می سازند. این منطقه ازقزل آروات تا گاوارز گسترده شده است. جویبار های کوچک این منطقه کمی بعد در بیابانگم شده، در ورای آن هیچ کشت و زرعی انجام نمی شود.

مرکز تازه تاسیس استان ماوراء خزرروسیه در شهر بامی، در سرزمین آخال تِکه، در نظر گرفته شده است، و خط راه آهنی کهدر حال ساخت است، از میخائلوفسک در سواحل دریای خزر تا بامی ادامه می یابد.

بهترین دلیل برای اثبات غیر بیابانیبودن این سرزمین، آن است که جمعیتی حدود 25،000 چادر یا خانواده، یا به بیانیدیگر، 125،000 نفر را در خود جا داده، مردم آن می توانند تعداد زیادی اسب از نژادبسیار عالی نگه دارند؛ همچنین در این گستره، گوسفند نیز در ابعاد بزرگ پرورش دادهمی شود.

صید ماهی استروژن و دیگر ماهی هایخاویاری در سواحل دریای خزر این استان تازه تاسیس، بسیار ارزشمند است.

در این منطقه نفت نیز یافت شده، وزمانی که حفاری های لازم انجام شود، بدون شک مانند آن سوی دریای خزر در باکو، دراینجا نیز در ابعاد بزرگ تولید خواهد شد. جزیره چلکن، در نزدیکی میخائیلوفسک، نهتنها تولید کننده نفت است، بلکه واکس معدنی، که از اهمیت و ارزش بسیاری برخورداراست، نیز در مقادیر بسیار، تولید می کند.

به طور کلی می توان گفت، ترکمن های تکهاز هنر هم چیز هایی می دانند. آنان فرش هایی می بافند که به هیچ روی بهتر یا حتیمشابه آن را در ایران نمی توان یافت، و مشابه فرش های ایران باستان اند که ساختشان هزینه بسیار برده، و امروزه در ایران نمی توانند آن را ببافند.

ترکمن ها، آسیاب های باروت سازی دارندکه با نیروی آب کار کرده، و باروت اسلحه بسیار خوبی تولید می کنند؛ و آنها استدادزیادی در تولید پول ایرانی تقلبی دارند، که بازار های محمد آباد را با آن پر کردهاند.

نمد و آن لباس های خشنی که با پشمگوسفند درست می کنند، بسیار مرغوب تر از نوع ایرانی آن است؛ و البته چیز هایی درستمی کنند که بسیار شبیه پارچه های دوخته شده با پشم آلپاکا، ولی کمی ضخیم تر از آناست، و گران تمام می شود.

رنگ نیلین، که فرش های ایرانی را ازبین می برد، هنوز به دست ترکمن ها نرسیده، و چون موادی که استفاده می کنند مرغوباست، فرش های ترکمن تقریبا برای ابد عمر می کنند.

درواقع هر آنچه ترکمن ها می سازند، بهجز پول، واقعاً خوب است.

اقامت من در درگز پر از حادثه بود؛ درپنج نوبت بانگ هشدار حمله ترکمن ها، از فراز مسجد به هوا خواست، که می گفت «ترکمن!ترکمن! سوار شوید و راه بیافتید!». این اعلام، مربوط به سواره نظام حاکم بود کهسوار بر اسب های شان شوند و هر چه سریع تر به تعقیب دسته های راهزنانی بروند که یاافراد را برای بردگی دزیده اند یا احشام را.

هیچ کس در انگلستان، درکی از درد و رنجهولناک حاکم بر این بازار های برده فروشی که ترکمن ها برپا می کنند، ندارد.

به اعتقاد من، شمار بردگان، تنها دربخارا، خیوه، و سرزمین ترکمن ها، از چند سال پیش تا کنون، بالغ بر 100،000 نفر میشوند.

البته بسیار دشوار است، در مورد چنینموضوعی، آمار دقیق جمع آوری نمود، اما گفته می شود، تنها در خیوه 40،000برده، توسط روس ها آزاد شده اند، که معلومنیست بر چه حقیقتی استوار باشد.

از زمانی که روس ها بازار های بردهفروشی خیوه و بخارا را تعطیل کرده اند، ارزش برده تا حد قابل ملاحظه ای سقوط کردهاست. بردگان ایرانی بخارا هنوز آزاد نشده اند، اما فروش آزاد اسرا ممنوع شده است،و هرچند تعدادی برده، به خصوص زنان، را می توان مخفیانه در بخارا معامله نمود، اماروسیه ضربه مهلکی بر تجارت برده که توسط ترکمن ها رواج داشت، وارد آورده است.

رفتار شرافتمندانه ای که آن قدرت[روسیه] با آزاد سازی تعداد بیشماری از بردگان خیوه نشان داد، بر محبوبیت و نفوذآن در این بخش از ایران، بسیار افزوده است. تقریبا در هر ده، بردگان آزاد شده ایرا دیدم که از لطف و محبت روس ها، در آزاد سازی شان سخن می گفتند.

عده کثیری از بردگان آزاد شده، در راهبازگشت از خیوه، توسط ترکمن ها به قتل رسیدند.

بازگشت بردگان

سابق بر این، نزدیکی میان دشت، واقع درجاده میان تهران و مشهد، محل اصلی برده - گیری بود. از اطراف این منطقه، بسیاری بهبردگی برده شده، حتی اشخاصی از خانواده های سطح بالا [نیز در آن میان بودند].

یک شاهزاده خانم هندی هم که اسیر شدهبود، به عقیده من در اثر بدرفتاری هایی که با او شده بود، جان خود را از دست داد.

رنج و درد بردگان بیچاره ای که بهاسارت گرفته می شوند بسیار وحشتناک است.

آن ها را که معمولا در هنگام اسیر شدنزخمی شده اند، بر پشت اسب ربایندگان شان، شلاق می زنند، و شب و روز به آن ها اجازهاستراحت نمی دهند، تا به چادر ترکمن ها برسند.

سپس آنها را به سختی به زنجیر می کشند،به دور گردن شان حلقه انداخته و همینطور به دور هر دو پای شان.

این حقله ها با زنجیری که پا ها رامحکم می بندند، به یکدیگر متصل می شوند و زنجیر دراز دیگری هم حلقه دور گردن را بهیکی از میخ های چادر محکم می کند. من زندانیانی را در محمد آباد دیدم که به شیوهترکمن ها بسته شده بودند.

بردگان زن ارجح هستند. احساسات زنجوانی از یک خانواده خوب را در نظر بگیرید، که از دوستان و خویشاوندان خود جدا شده(احتمالا پس از آن که شاهد کشته شدن شوهر اش، در حال دفاع از او، بوده)، و با بیرحمی ربوده شده است.

او که تا بدین روز هرگز صورت خود را بهکسی نشان نداده بود، حال لخت اش کرده و برای فروش عرضه اش می کنند. خیلی خوشبختباید باشد، اگر روی زیبائی نداشته باشد، زیرا در این صورت ممکن است دوستان اشبتوانند فدیه او را داده آزاد اش کنند.

اگر زیبا روی باشد، احتمالا صاحب اش بههیچ قیمتی کنار نخواهد آمد. من سعی نمی کنم، در ذهن تان تصویری از ماجرا بسازم،بلکه صحنه هایی را که تقریبا روزانه، [در آن جا] اتفاق می افتند، برای تان ترسیممی کنم.

حضور روس ها در طول رود اترک، جادهتهران به مشهد را امن ساخته، اما شکار بردگان، کماکان در درگز و مناطق شرق خراسانادامه دارد. با آن که تعطیلی تجارت برده در خیوه و بخارا قیمت بردگان را پایینآورده، اما آنها هنوز برای کار در سرزمین ترکمن و باج گیری از دوستان شان ارزشمنداند.

ترکمن ها تقریبا همیشه کسانی را کهنتوانند با خود ببرند می کشند. اگر مجبور به تعقیب شوند، دست ها یا پا ها، یا هردو، گرفتار شدگان را بریده، آن ها را به حال خود رها می کنند. من از یک نمونهکاملا تایید شده، که آن ها این رفتار را با اسرا یشان کرده اند خبر دارم.

ادامه دارد..

قسمت هشتم

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

شهر مرو ویکی پدیا

سفرنامه مرو

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت ششم)

2010-05-01T12:15:00.016+04:30

ادامه از قسمت پنجم

منطقه درگز 65 مایل طول و 45 مایل عرض دارد. حاکم آن توسط شاه منتصب می شود، هر چند که انتصاب به صورت وراثتی از میان یک خانواده انجام می گیرد؛ او لقب بیگلر بیگی دارد، و مردم از او همچون خان یاد می کنند. نام او محمد علی خان است. او از نسب ترک است، که بخش اصلی اتباع اش را نیز تشکیل می دهند. این منطقه تعداد زیادی هم روستا های کرد نشین وجود دارد، اما ترک بودن یک امتیاز به حساب می آید.

نادر شاه، آخرین شاه ایران، که تمام ایران را یکپارچه نمود و حکومت اش از گرجستان تا قندهار و از دجله تا آمودریا را در بر می گرفت، در یک چادر ایلاتی ایل افشار، حدودا یک مایل دور تر از محمد آباد به دنیا آمد.

او قلعه کوچکی ساخت تا با آن مکان تولد اش را مشخص نماید، که اکنون نابود شده است.

هم اکنون، نام ترکمن یاد آور قبایل وحشی است که در ایران و افغانستان و بخارا به غارت و چپاول مشغول اند؛ اما در گذشته این نام اعتباری به مراتب بیش از این داشت، حتی از نظر قوم شناسی، هیچ تفاوتی میان طایفه بسیار متمدن قاجار که خانواده سلطنتی ایران وابسته به آن است، و ترکمن های امروزی وجود ندارد.

در کتاب «سرگذشت نادرشاه» نوشته میرزا مهدی خان استرآبادی، که جهان گشا نام دارد، همه جا از او به عنوان ترکمنی از قبیله افشار یاد شده است. خود نادر شاه هم، در نامه ای خطاب به پسر اش، سخن از رفتار توأم با ادب خود با امپراتور دهلی، هنگام فتح آن شهر می کند، زیرا هر دو از نسب برجسته ترکمن بودند.

این را نیز می دانیم که ترکمن های گوسفند سفید [آق قویونلو] و گوسفند سیاه [قراقویونلو] - دلیل اینکه به این نام خوانده می شوند آن است که گوسفندانی که با خود می برند به این رنگ و قیافه ها هستند و هر کدام پایتخت خود را دارد، یکی در دیاربکر کردستان، و دیگری در وان در ارمنستان - هر دو از نژاد کوچ نشینان صحرای قره قوم هستند.

زبان ترکی ترکمن ها فرق بسیار کمی با ترکی دارد که در سراسر شمال ایران صحبت می شود، و ترک های ایران آن را به خوبی می فهمند، هر چند برخی تفاوت ها نیز میان شان وجود دارد. ایرانی ها زبان ترکی که ترکمن ها به آن صحبت می کنند را جغتایی می نامند.

محل سکونت ترکمن ها سرزمین میان دریای خزر و رودخانه آمودریا (سیحون) را در بر می گیرد. این سرزمین هیچ نام کلی ندارد، و بخش اعظم آن را ماسه های صحرای قره قوم یا ماسه سیاه فرا گرفته است.

در شمال با قلمرو خوارزم یا خیوه و در جنوب با ایران و افغانستان محصور شده است. تعداد کمی هم ترکمن در خاک افغانستان، تعداد دیگری هم در آن سوی رود سیحون در بخارا زندگی می کنند.

سرزمین محل سکونت ترکمن ها توسط دو رودخانه مهم آبیاری می شود و البته در سرحد آن رود آمو یا سیحون قرار دارد. یکی از این دو رود، مرغاب، آب خود را بسیار دور تر، از سفید کوه، در افغانستان می گیرد، و پس از طی مسیر طولانی، در ماسه های صحرای قره قوم محو می شود.

ترکمنی در حال عبور از رود سیحون یا آمودریا

البته پیش از آن، نوار باریک و درازی از زمین های حاشیه خود را حاصلخیز می کند. گستره سرزمین میان نقطه ای که رود مرغاب خاک افغانستان را ترک کرده تا جائی که در صحرا محو می شود، همیشه در تاریخ شرق به عنوان حاصلخیز ترین زمین ها نگاه داشته شده است.

در نخستین آثار ثبت شده نژاد آریایی از مِروُ یا مَرو، شهر باستانی در مرغاب، نام برده شده است.

بلخ، مرو و سیستان مکان هایی هستند که تاریخ ایران از آنها شروع می شود. یونانیان، سرزمینی که توسط رودهای مرغاب و تجن آبیاری می شود را مَرغیانا نامیده و اسکندر کبیر هم از آن بازدید کرده، و آنتیخوس نیکاتور بر ان حکومت کرد.

هرچند که قرار نیست وقت خود را صرف داستان های تاریخ اساطیری نماییم، اما من تنها گریزی به آن زدم تا نشان دهم که گذشته های مرو به چه صورت بوده است.

این شهر، در طول حکومت سلسله ساسانیان، پادشاهان زرتشتی ایران، محل اقامت اسقف اعظم کلیسای نستوری بود که علاوه بر اینجا در طوس و مشهد در خراسان نیز پراکنده بودند. با در نظر گرفتن این پیش فرض که در این سرزمین دو اسقف اعظم وجود داشته اند، تلاش کردم تا بقایای کلیساهای بیشماری که باید در آن وجود می داشته اند را کشف کنم.

برای مثال، حدود 12 مایلی محمد آباد، روستایی است به نام جلفا، در آنجا بلندی به من نشان داده شد که تپه کلیسا نامیده می شود، که بر پایه برخی روایات یک کلیسای مسیحی بر بالای آن جای داشته است.

من از آن مکان بازدید کردم، و یک سری خرابه در آن یافتم، اما هیچ چیز که مرا متقاعد کند که آیا این خرابه ها متعلق به یک کلیسا هستند یا خیر، نیافتم.

کلمه کلیسا تغییر یافته اِکلِسیا است، که این مردم آن را فقط در مورد کلیسا های مسیحی بکار می برند. ضمنا جالب است که روستای همجوار آن نام جلفا بر خود دارد، زیرا جلفا در کنار رود ارس و گوشه ارمنی نشین جلفا در اصفهان هر دو شهر هایی مسیحی هستند.

مردم این روستای جلفا، می گویند طبق روایات، جلفا روستایی مسیحی نشین بوده که در قرن سیزدهم، توسط چنگیز خان نابود شد، و ساکنان کنونی اش کرد هایی هستند که از غرب برای دوباره مسکونی ساختن روستا به اینجا آورده شده اند.

همچنین در مسیری که از محمد آباد تا مهنا [احتمالا میانه یا میانا در ترکمنستان امروزی]، در نزدیکی تجن، بسیار سخاوتمندانه توسط آقای اُداناوان خبرنگار دِیلی نیوز، برایم مزین گردید، او به نام سه روستای، خواجه کلیسا، آق منات کلیسا، و قره خان کلیسا اشاره نمود. نمی توانم این فکر را از ذهن خود دور کنم که این مکان ها نام خود را از خرابه های کلیسا های مسیحی که در آنها واقع بوده اند به عاریه گرفته باشند. آنها میان قهقهه و میانه در مرز ایران قرار دارند. بسیار جالب خواهد بود اگر کسی به جستجوی خرابه ها برود و ببیند که آیا این موضوع حقیقت دارد.

عرب ها که در سال 666 پس از میلاد مسیح مرو را تسخیر کردند، آن را شهری بسیار متمول یافتند. تا آن زمان، شهر اسقف اعظمی مسیحی داشت. در زمان پیروزی اعراب قبایل ترکمن ساروق و سالور در این سرزمین می زیستند. پس از آن، نایبان خلفای بغداد که بر خراسان حکم می راندند مرو را به عنوان پایتخت خود انتخاب نمودند. اینجا وقت کافی برای پرداختن به تاریخ مرو در زمان سلطان سنگر نیست.

در 25 فوریه سال 1221 میلادی، مرو با حمله ارتش مغول به رهبری تولی خان پسر چنگیز خان، سقوط کرد؛ آنجا به تصرف در آمد، و تمام جمعیت شهر بجز عده قلیلی به قتل رسیدند.

ابن عطهر [Ibn-ul-Ether] ادعا می کند که 700،000 جسد شمرده شده است. این عدد احتمالا بزرگ نمایی شده، اما به ما نشان می دهد که این شهر چقدر می توانسته بزرگ باشد که نویسنده ای توانسته ادعا کند که 700،000 نفر در آن به قتل رسیده اند.

مغول ها روش عجیب و حساب شده ای برای شمارش کشته شدگان داشتند. زمانی که شمارش کشتگان به هزار می رسید، یک جسد را به سر در زمین چال کرده طوری که پاهای اش به سمت بالا بایستند، بدین ترتیب شمار هزارگان را به راحتی می شد حساب نمود.

آخرین شهر مرو، شهری بود که با شجاعت تمام توسط بایرام علی خان قاجار اداره می شد.

شاه طهماسب، شاخه ای از خانواده قاجار را که هم اکنون بر ایران حکومت می کنند را در مرو قرار داد، تا از این استان دور افتاده محافظت نمایند، زیرا آنان را به شجاعت معروف بودند.

در پی مسائلی که پس از مرگ نادر شاه پیش آمد، مرو مورد هجوم بیگ جان، یا همان امیر معصوم، امیر بخارا قرار گرفته و در سال 1784تصرف شد. بایرام علی خان در خارج از شهر به قتل رسید، و پسر اش محمود حسین خان، که دفاعی جانانه از شهر نموده بود - حتی زنان نیز در این جنگ شرکت کردند - به همراه بقیه مردمی که جان سالم به در برده بودند، به اسارت به بخارا برده شدند.

از آن تاریخ بدین سو، شهری بنام مرو وجود خارجی ندارد. سرزمین مرو هنوز پابرجاست، اما چیزی که ارزش شهر نامیدن داشته باشد در آن باقی نمانده.

امیر بخارا سد بزرگی که بر روی رودخانه مرغاب زده شده بود، و آبراهه های بی شماری را که تمام سرزمین مرو را آبیاری می کردند، شکست که آن را به بیابانی بدل سازد تا دست ایرانیان از آن کوتاه شود.

پس از سال 1784 این سرزمین برای چند سالی به دست بخارا افتاد، و ترکمن های سالور و ساروق در آن سکنی گزیدند. متعاقبا خان خیوه آن را از چنگ امیر بخارا به در آورد. امیری که در زمان بازدید آبوت از مرو در سال 1840، منصوبان اش در فقر و بدبختی در روستایی به نام مرو زندگی می کردند.

این مکان که در مالکیت قبیله ساروق بود، آنچنان که آبوت آن را توصیف می کند متشکل از حدود 100 کلبه گلی، توسط ترکمن های تِکه، که در سال های 1830 شروع به اقامت در آن سرزمین کردند، نابود شد.

آنها در نهایت ساروق ها را به سمت شمال رود مرغاب به یولوتان و پنج ده عقب راندند. من موفق به کشف تاریخ نابودی این آخرین و بی نوا ترین محلی که باز هم نام مرو را بر خود گرفته بود، نشدم، اما احتمالا حدود سال 1855 باید بوده باشد.

این مکان مخروبه در سال 1857، توسط ارتش ایران به تصرف در آمد، نخستین بار تحت فرماندهی سلطان مراد میرزا حسام السلطان، و دوباره در سالم 1860 توسط حمزه میرزا حشمت الدوله، که ارتش اش به طرز فاجعه باری در حمله به قلعه قوشید خان شکست خورد.

پس از آن، مرو دوباره ظهور نمود اما ظهروی کم رنگ و ناقص. ترکمن های تِکه بهترین بخش های سرزمین را در تملک خود نگاه داشتند. آنها در ساحل شرقیِ غربی ترین شاخه مرغاب قلعه بزرگی برای خود ساختند.

این قلعه در 25 مایلی بند بزرگ یا سدی واقع شده که رود مرغاب را به آبراهه ها یا شاخه های بسیاری تقسیم می کند. مکانی که بند بزرگ در آن واقع شده، بِنتی خوانده می شود.

همچنین الله شا نیز در هم این جاست، که در آن یک کرجی روی رودخانه مرغاب وجود دارد، که در چند هفته فصل بهار که سطح رودخانه به سبب سیلاب های بهاری بالا آماده از آن استفاده می شود، در مواقع دیگر پل های چوبی دو طرف رودخانه را به یک دیگر مرتبط می سازند.

قلعه قوشید خان که در پیچ رودخانه، و بسیار مستحکم ساخته شده، از دو سو توسط رود مرغاب محافظت می گردد. این قلعه حدود ½2 مایل طول و ¼1 مایل عرض دارد. ترکمن ها اطمینان خارق العاده ای به استحکام این مکان دارند، تا جائی که به گفته آنها، 50،000 آلاچیق یا خیمه ترکمنی در آن جا خواهد گرفت.

قلعه قوشید خان، نام خود را از بنیان گذار اش، قوشید خان، رئیس طایفه بیگ از قبایل تِکه گرفته است. ساخت قلعه در سال 1860 شروع شد، و ترکمن های تِکه از آن زمان تا کنون به کندی روی آن کار کرده اند.

امروزه وقتی ایرانیان در مورد مور یا مرو سخن می گویند، منظور شان قلعه قوشید خان است.

ترکمن ها هیچ گاه از مرو به عنوان شهر یاد نمی کنند؛ وقتی آنها این نام را به کار می برند، منظور شان محلی است که شهر مرو سابق بر این در آن واقع بوده است. بر سر واقعیت این موضوع که ایرانیان صحبت از تصرف مرو به عنوان یک شهر، و مکانی که توسط ارتش شان تسخیر شده،می کنند، می توان تا ابد مجادله نمود. [اما] در قلعه قوشید خان هیچ نشانه ای از شهر بودن وجود ندارد.

کلا حدود 6000 خیمه مربوط به قبیله بیگ وجود دارد که در نزدیکی قلعه برپا شده اند. هر رئیس قبیله مهمان خانه ای دارد، ساخته شده از گل یا خشت آفتاب سوخته، اما آنها خود یا در چادر نمدی زندگی می کنند یا اینکه در نزدیک نیزار ها در کلبه های ساخته شده از نی یا حصیر، که می توان آنها را بر بار شتر حمل نمود.

در نزدیکی قلعه قوشید خان، مدرسه پسرانه ای است، با پنج یا شش خانه برای ملا هایی که در آن تدریس می کنند. این مدرسه به ملا توره [Turah]، ملا اعظم قبیله بیگ تعلق دارد.

مدرسه ای در مرو

در ساحل رودخانه، نزدیک قلعه، بازاری برپا می گردد، و تجار یهودی که زیاد به اینجا رفت و آمد دارند، هر کدام شان تحت حمایت برخی ترکمن های قدرتمند قرار گرفته، چهاردیواری بدون سقف کوچکی برای خود ساخته، که در آن اجناس شان را، در دو روز هفته که بازار برپا می شود، برای فروش به نمایش می گذارند.

وقتی ایرانیان صحبت از بازار مرو می کنند، منظور شان همین بازار رو باز است. درون قلعه چند آلاچیق بر پاست و خانواده قوشید خان هم مهمانسرایی در آن دارند.

بازار مرو

به هر حال، از این قلعه بیشتر به عنوان پناه گاهی برای فرار از خطر استفاده می شود تا مکانی برای سکونت عادی. بنا بر آنچه من توانستم دریابم، بخشی از سرزمین که مناسب کشاورزی است، حدود 90 مایل طول و پهنایی حدود یازده مایل دارد که در دو سوی رودخانه مرغاب گسترده شده است. زمین آن محل بسیار حاصلخیز است و در آن خربزه و هندوانه در مقادیر زیاد و با کیفیت بسیار عالی تولید می شود. خربزه، هم به صورت تازه و هم خشک شده، یکی از صادرات به درگز را تشکیل می دهد. حتی در مشهد، خربزه مرو طرفدار بسیار داشته، ثروتمندان برای یکدیگر به عنوان هدیه می فرستند.

ژنرال آبوت، که در سال 1840 از این سرزمین بازدید کرده است، در مورد آن می گوید، «وفور آب، خاک این منطقه را حاصلخیز نموده، اما این خاک آن قدر قوی نشده که بتواند جز ضعیف ترین نوع غلات، چیز دیگری را پرورش دهد.» او در پاراگرافی پیش از آن می گوید، «در طی هرج و مرج و بی قانونی شصت سال گذشته، سد رود مرغاب به حال خود رها شده و جریان آب آن را نابود کرده بود. اکنون قرار است آن را دوباره برپا نموده و زمین های منطقه دوباره به زیر کشت برده شوند.» از این گفته، چنان بر می آید که زمانی که آبوت از سد دیدن می کرده، برای مدت های مدیدی به آن رسیدگی نشده بوده است.

همه می دانیم که در زمین های مشرق زمین، بیابان ماسه ای، اگر آبیاری شود، به راحتی با گل و لای ای که توسط رودخانه ها پایین آورده می شود به خاک حاصلخیز بدل شده، و اگر آبیاری نشود، دوباره به حالت بیابانی خود باز می گردد.

این پهنه های بیابانی، در چند سال نخست شروع کشت و زرع، ضعیف هستند، اما به زودی وضعیت شان بهبود پیدا می کند. وَمبری همین توصیف را در مورد برخی زمین های آن سوی رود آمو دریا مطرح می کند، که البته به همان شکل در این مورد نیز قابل اعمال است.

تنها فرضی که به ذهن من می رسد آن است که این سرزمین با گل و لای ای که توسط رودخانه مرغاب پایین آورده شده، دوباره حاصلخیز شده باشد، زیرا تمام ایرانیان و ترکمن هایی که از آن بازدید کرده اند در این نظر هم عقیده اند که امروزه سرزمین مرو حاصلخیز ترین زمین را داراست.

نمونه دیگری از حاصلخیز شدن سرزمین های بیابانی، که برای همه ما بسیار آشناست، سیل آب های رودخانه نیل است. در مصر، هر کجا که آبراهه های شبکه ابیاری به آن نمی رسد، بیابانی است؛ در مرو نیز اوضاع به همین منوال است.

ادامه دارد ..

قسمت هفتم

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

شهر مرو ویکی پدیا

سفرنامه مرو

سوسن چهل چراغ

2010-04-30T16:40:00.002+04:30

کم کم فصل گل دادن سوسن چهل چراغ نزدیکمی شود. این گل بسیار کمیاب که ظاهرا تنها در دو نقطه از جهان به صورت طبیعی میروید (منطقه داماش در ایران و منطقه تالش جمهوری آذربایجان در نزدیکی شهر لنکران)از اواخر اردیبهشت تا اوایل تیر گل می دهد.

منطقه رویش آن در ایران که به یک تپهمحدود می شود، توسط حصار فلزی محافظت شده، ورود به آن نیازمند اجازه نگهبانی محلاست. البته در روستا های اطراف، گاه شاخه های گل داده آن را می بینید که بچه ها آنرا کنده با آن بازی می کنند.

سوسن چهل چراغ

دو سال پیش که با گروه زیست برای دیدناین گل زیبا به منطقه داماش سر زده بودم، با نگهبان پیر آن روبرو شدم که از حصارکشیدن به دور محل رویش این گیاه گله داشت. او می گفت علف های هرز که درون حصار میرویند باعث خفه شدن گیاه می شوند که نیاز به فضای بیشتر برای رویش دارد.

او که به بقای این گیاه امید چندانینداشت، می گفت راه نگهداری از آن حصار کشیدن به دور محل رویش اش نیست، زیرا گاوهایی که در منطقه چرا می کنند و علف های هرز را می خورند، خود باعث حمایت از اینگیاه می شوند.

هر چند می توان تصور نمود که مسئولاننگهداری از این گیاه، با آگاهی از معروفیت بیش از حد آن میان طبیعت گردان نگرانچیده شدن تنها باقی مانده های این گیاه زیبا توسط به ظاهر طبیعت دوستانی است کهبرای چیدن آخرین بقایای آن دندان تیز کرده اند.

به هر حال، اگر دوست دارید این گیاه رااز نزدیک ببینید فقط یک ماه فرصت دارید، و اگر دوست دارید باز هم آن را ببینید ازچیدن، دست زدن، نوازش کردن و هر گونه تماس دیگر با آن خود داری کنید، که شاید اینگیاه زیبا دوباره بتواند بر تپه های سبز آن منطقه بروید.

اگر طبیعت را دوست دارید، تنها چیزی کهبا خود از آن به خانه بیاورید عکس و خاطرات زیباست.

لینک های مفید:

انجمن زیست شناسی معلمان استان مازندران

چند عکس دیگر

ویکی پدیا

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت پنجم)

2010-04-27T22:01:00.003+04:30

ادامه از قسمت چهارم

13 نوامبر، پس از طی مسافت 18 مایل خودرا به تربت حیدریه رساندم. از تربت حیدریه وارد مسیری شدم که بارها سفر شده وسیاحان بسیاری آن را شرح داده اند، پس جاده منتهی به مشهد را شرح نخواهم داد.

این مسیر را در چهار روز پیمودم و چندروزی نیز نزدیک شهر توقف کردم. من وارد مشهد نشدم. از کنار آن عبور کرده وارد جادهقوچان یا خبوشان شدم. این جاده از میان دشتی می گذرد که میان دو رشته کوه واقع شدهاست؛ کوه های سمت چپ مرتفع تر هستند و بینالود خوانده می شوند. کوهستان در دیگرسو، آنچنان بلند نیست، هرچند یکی از قله ها، هزار مسجد، که نام خود را به تمامرشته کوه نیز داده، تقریبا هم ارتفاع قله های رشته کوه بینالود است.

نخستین روز پس از ترک مشهد، درروستایی به نام کاظم آباد، در فاصله 10 مایلی، توقف کردم، و روز بعد هم در شانقلعه[Shangullah شاید یکی از نام های پیشین شاندیز باشد] توقف کردم.

دشتی که اکنون از آن عبور می کنم بسیارحاصلخیز است و شاید این بخش از خراسان را بتوان انبار غله ایران در نظر گرفت. ازروستا های این اطراف به خوبی مراقبت می شود، و قلعه ها همگی در وضعیت خوبی بوده، وبر خلاف دیگر نقاط امن و آرام تر ایران، نمی گذارند که رو به خرابی بروند.

اینجا، شنیدم که ترکمن ها بهمنطقه ای در جنوب مشهد به نام بارخرز[Barkharz] حمله کرده، 3000گوسفند و 30 نفر از سکنه را با خود برده، و یک ترکمن دستگیر شده نیز، با تفنگ کشتهشده است.

روز 22 نوامبر، به شهر کوچکی با 4000سکنه به نام رادکان رسیدم، فاصله 27 مایل. پیش از رسیدن به این نقطه از مردابیعبور کردم که یکی از چشمه های کشف رود است. این رودخانه، پس از سیرآب نمودن زمینهای اطراف مشهد، به هریرود می ریزد.

در حاشیه مرداب و حدود یک مایلیرادکان، برج بسیار زیبائی دیده می شود، که بر فراز بلندی ایستاده، و احتمالا بهمنظور برج شکار از آن استفاده می گردد. این برج، بسیار بلند است، و احتمالا خیلیقدیمی؛ از آجر های قرمز کوچک ساخته شده؛ در قسمت بیرونی آن، به طرز زیبائی از ستونهای شیاردار آجری ساخته شده است. در گذشته، از سه اشکوبه تشکیل می شده، که کف آنهافرو ریخته، و به وضوح در بالا، سکوئی برای دیدبانی داشته است.

هیچ نوع سوراخ دیدبانی یا دهانه ایوجود ندارد، بجز دو در در پایین. سقف آن از کاشی های منقوش آبی رنگ ساخته شده بود،و کتیبه ای با حروف درشت کوفی دور ساختمان چرخیده بود. اما بخاطر شکل حروف که نمیشد آنها را تعقیب نمود تا معلوم شود چه نوشته شده، هیچ چیز از آن دستگیرم نشد.

رادکان قائم مقام حاکم خود را دارد وشهر فقیر و تیره بخت است.

در این منطقه گونه عالی از شتر دیدم.شتر خراسانی به خاطر جثه و قدرت اش زبان زد است. مو های بلندی دارد در سرما ودرمعرض هوای باز بودن را، به مراتب بهتر از شتر های عرب و ایرانی تحمل می کند.

بهترین این جانوران، از آمیزش شتربخارائی یا دو کوهانه و عربی یا یک کوهانه به دست می آید. بهترین آن ها نخستین نسلاین تلفیق است. یک شتر ایرانی به طور کلی 320 پوند بار را تحمل می کند، نوع هندیآن 400 پوند، اما شتر خراسانی 600 و حتی 700 پوند بار را می تواند حمل کند.

در هندوستان، بی آگاهی عجیبی در موردشتر وجود دارد، و در هر عملیات جنگی هزاران نفر از آنان به هلاکت می رسند.

کتب تاریخ طبیعی مان به ما می آموزندکه شتر بدون آب قادر است مدت های طولانی به راه رفتن ادامه دهد، و اینکه آنها میتوانند با میزان کمی بته های خار صحرائی خود را زنده نگه دارند.

این البته، بسی دور از واقعیت است؛ شترها را باید در صورت امکان روزی یک بار آب داد، و بدون آب نمی توانند بیش از سه روزراه روند، مگر آنکه آموزش دیده باشند، در غیر این صورت زجر بسیار کشیده و بسیاریاز آنها تلف می شوند.

شتری که در وضعیت خوبی باشد، و وکوهانی پر از چربی داشته باشد، می تواند به طرز اعجاب انگیزی با غذای بسیار کمبرای دو سه هفته ای خود را اداره کند، اما اگر سیستم غذای کم بیش از این دوره بهطول انجامد حیوان بیمار شده و می میرد. شتر به غذائی هم اندازه یک اسب کوچک نیازدارد، هرچند غذای اش کمی خشن تر از غذای اسب است.

او بته های خاردار، شاخه ها و برگ هارا ترجیح می دهد، اما وقتی اینها قابل دسترس نباشند، باید روزانه 5 پوند دانه جو و17 پوند سبوس به او داده شود، در غیر این صورت خیلی زود خواهد مرد. بیابان ها رابا شتر می پیمایند، اما خط استخوان های شتر در طول جاده ها، گواه هزینه ای است کهحیوان بابت آن می پردازد.

از رادکان به دوغائیرفتم، فاصله 22 مایل؛ جاده تپه های اطراف را دور زده کماکان از میان دشت می گذرد.

مردم دوغائی ترک بودند، آنها ادعا میکردند، که از آذربایجان بدین جا آورده و اسکان داده شده اند. من تا کنون انسانهایی به خوبی آنها ندیده ام. سرزمین های این منطقه، پس از آنکه در قرن 13 میلادی،جمعیت اش، تقریبا به طور کامل، توسط چنگیزخان از بین رفت، مدت ها خالی از سکنهباقی ماند، تا اینکه در قرون 15 و 16 میلادی، شاه اسماعیل و شاه عباس کبیر ازشاهان صفوی، کرد ها و ترک ها را از استان های غربی ایران به این جا کوچ دادند، تاسدی در مقابل ترکمن هایی ایجاد کنند، که اکنون بلای جان کل کشور شده بودند.

در اینجا، جاده قوچان را که در13 مایلی دوغائی قرار دارد، پشت سر گذاشته، مسیر درگز را در پیش گرفتم.

هشت مایل آنطرف تر، به روستایبادخور رسیدم. رود آبی که یکی از بالاریز های رود اترک را تشکیل می دهد، از بادخورگذشته به سوی قوچان پیش می رود.

جاده دو و نیم مایل، ساحل آن راپیموده، تا به روستای تبریک برسد؛ اینجا جاده مسیر خود را از مسیر رود جدا می کند.من رودخانه را تا سرچشه اش پی نگرفتم، اما به من گفته شد که این رود از کوه هایهزار مسجد نشأت گرفته، که تا تبریک فاصله ای ندارند، و یکی از منابع تامین آبروداترک است.

کمی پس از ترک تبریک، سربالائیگذرگاه میدان خونی آغاز شد. فلات بالای گذرگاه را میدان خونی می نامند، که نام اشبیانگر تعداد کسانی است که زمستان و در میان برف سنگین، در حال تلاش برای عبور ازآن کشته شده اند.

این ساده ترین راه دسترسی بهمنطقه درگز است، که درست آنسوی این کوهستان واقع شده است؛ اما در چند هفته پر برفزمستان، هیچ راه ارتباطی بین درگز و باقی خراسان وجود ندارد. به من گفته شد، کهدیگر راه، که از کلات نادری می گذرد، حتی از این هم بد تر است و زمستان ها به دلیلبرف حتی زود تر بسته می شود.

این کوهستان محل تقسیم آب است،رودخانه هایی که از قسمت غربی آن سرچشمه می گیرند، به دریای خزر سرازیر شده، درحالی که رودخانه هایی که منشأ شان جبهه شرقی باشد، حتی پیش از آن که خود را بهتجنبرسانند، در بیابان گم می شوند.

از میدان خونی، نمای بسیارزیبائی از قله هزار مسجد، که در پهنه عظیمی با ارتفاع 10،500 پا قد برافراشته دیدهمی شود.

مسلمانان اعتقاد دارد که درآنجا، هزار مسجد است، هر کدام برای یکی از پیامبرانی که به این جهان آمده است، ونام کوه از آن گرفته شده است.

به محض عبور از فلات میدانخونی، سرپائینی بسیار تندی آغاز می شود، و پس از آن سه روستا، به نام دربندی.

این مکان سرآغاز منطقه درگزاست، که میدان خونی آن را از منطقه قوچان جدا می کند. راه ام را از دربندی به سویمحمد آباد، مرکز منطقه درگز ادامه دادم، که البته در طول مسیر از گذرگاه الله واکبر نیز عبور کرده بودم.

گذرگاه الله اکبر، با بلندی4200 پا، کم ارتفاع تر از میدان خونی است، و تقریبا همیشه می توان از آن عبور کرد،حتی در زمستان. جاده تا بالا ترین قسمت گذرگاه بد است، اما سپس، به مسیر خوبیتبدیل می شود که از میان تپه ها می گذرد.

چندین رشته تپه کم ارتفاع، ازمیان دشت درگز رد می شوند، اما هیچ رشته کوهی در آن وجود ندارد و در دور دست، دشتترکمن را می توان دید که در افق آبی رنگ محو می گردد.

به هر سو که بنگری، روستا ها ومزارع پراکنده اند، که گواه بر حاصلخیزی این خاک است؛ و مردم آن می گویند، «اگر ماآرامش داشتیم، حتما بسیار ثروتمند می شدیم». اما همه جا پر است از برج، کهپناهگاهی برای فرار از دست ترکمن های دژخیم است.

پس از سرازیر شدن به دشت، از روستایبسیار آباد چاپاشلو گذر کردم. چاپاشلو با تاکستان هایی احاطه شده، که در سراسرمنطقه زبان زد هستند. وفور انگور چنان است که 45 پوند از بهترین نوع اش را می توانبه قیمت نُه پِنس خرید؛ اما این چهره، روی دیگری نیز دارد: هشت سال پیش، این منطقهبه طور ناگهانی مورد هجوم گروه عظیمی از ترکمن ها قرار گرفت، که بیش از 300 نفر ازافراد محل را کشته یا با خود به بردگی بردند.

کمی جلوتر، اطراف روستای حق وردی، برجهای جان پناه، بسیار نزدیک هم ساخته شده اند، طوری که در زمین های زراعی هر 150یارد مربع یکی از آنها وجود دارد.

پیش از این، در دیگر نقاط خراسانتعدادی از این نوع برج ها را دیده بودم، اما اینجا تمام زمین های اطراف، به طورانبوه با آنها نقطه گذاری شده است، و مانند زمین شطرنجی می ماند که با مهره هایشطرنج پر شده باشد.

برج ها کوچک اند، ساختمان های دایرهواری که از خشت خام ساخته شده و 12 پا ارتفاع دارند. در بالا سقف دارند، و هیچورودی در آنها وجود ندارد، مگر سوراخ گرد کوچکی در قسمت پایین، به گونه ای که یکفرد نه چندان تنومند، بتواند سینه خیز، همچون مار، خود را به داخل برساند.

اگر مسافر یا کشاورزی بوسیله ترکمن هاغافلگیر شد، از این سوراخ به داخل خزیده، راه آن را توسط دو سنگ بزرگی که به همینمنظور آنجا نگهداری می شوند مسدود می سازد. حتی اگر این سنگ ها نبودند، باز هم شخصدرون برج در امان خواهد ماند، در واقع ترکمن بسیار شجاعی باید باشد، که سعی کند بهزور از سوراخ وارد شود، در حالی که به طور قطع موقع ورود، مغز اش توسط شخص داخلبرج، با سنگ له خواهد شد، اگر فرض را بر این بگیریم که هیچ سلاح بهتری در دستنداشته باشد، اما اینجا تقریبا همه مسلح از خانه بیرون می آیند.

برج های دفاعی، بلند تر و بزرگ تر اند،و سنگری نیز در بالا دارند، و سوراخ دیدبانی که می توان از آن شلیک نمود، وهمینطور نردبانی که بتوان خود را به بالای آن رساند. هر تاکستان یا باغ، یک یا چند برج مخصوص به خود را دارد.

من زمان طولانی را در محمد آباد و دیگربخش های درگز گذراندم، از 25 ام نوامبر 1880 تا 15 ام ژانویه 1881. آنجا خانه ایکرایه کردم که به همراه اش مغازه ای هم در بازار به من داده شد، که البته هیچ گاهآن را باز نکردم.

محمد آباد به خصوص، جای بسیار خوبیبرای کسب اطلاع از وضع ترکمن هاست، زیرا منطقه درگز میان مناطق ترکمن نشین آخالتِکه و مرو تِکه واقع شده، و کوتاه ترین راه از یکی به دیگری از طریق لطف آباد،شهری در 14 مایلی محمد آباد می گذرد.

در بازار اینجا، همیشه عده ای از مردمآخال تِکه در حال خرید و فروش هستند، زیرا محمد آباد شهری است که آنها همه مایحتاجخود را از آن تهیه می کنند.

عشق آباد که یکی از بزرگ ترین توقف گاههای ترکمن هاست تنها دو منزل از اینجا فاصله دارد. کاروان های بسیاری نیز ازسرزمین مرو می آیند، و من با بسیاری از اهالی مرو تِکه ملاقات و گفتگو کرده ام.

عادت من آن شده بود که اطراف بازارپرسه بزنم و با مردم وارد گفتگو گردم. محمد آباد شهری دو زبانه است، و همه مردم بههر دو زبان فارسی و ترکی سخن می گویند.

ادامه دارد..

قسمت ششم

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

مسیر سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران را در گوگل ارث ببینید

وبلاگ شهرستان درگز

طوایف ترکمن

اطلاعاتی مفید در مورد شهرستان درگز

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت چهارم)

2010-04-25T13:36:00.006+04:30

ادامه از قسمت سوم

پس از وقفه ای سه روزه، ساربانی به نام علی قلی خان، پیدا کردم، از اهالی نائین، که مصمم بود راه اش را ادامه دهد. او کاروان شتری پر از بار را از یزد به بیرجند هدایت می کرد، و به من گفت شتر اضافه ای برای حمل بارهایم به من قرض خواهد داد.

راه پیمائی مان را در خفای کامل آغاز کریدم، طوری که هیچ کدام از اهالی ده نمی دانستند که ما از کدام راه خواهیم رفت. زنگوله تمام شتر ها درآورده شد، و تمام ملاحظات به عمل آمد تا صدایی از کسی در نیاید. قدم زدن شتر ها هم که بی سر و صدا است.

از جاده خارج شدیم، و تمام شب را بر زمینی بسیار سخت، حرکت کردیم، مسیری که برای شتر های پر از بار بسیار دشوار بود. ما که به محض تاریکی هوا، حرکت مان را آغاز کرده بودیم، حدود شش و سی، تا پیش از هشت و نیم صبح فردا از حرکت باز نایستادیم، به این صورت در 14 ساعت 30 مایل را پیمودیم؛ با این ترتیب بلوچ ها، یا جائی که گمان می رفت آنها آنجا باشند، را پشت سر گذاشتیم. روز بعد به چهار دِه، مجموعه چهار روستا در منطقه طبس رسیدیم.

بیابان واقعی در طبس به پایان می رسد، و اطراف این محل، به سبب وجود منابع آب کافی، به طرز دلپذیری سرسبز است.

هر جای دیگر که بودم، چهار دِه را مکانی فلاکت بار می خواندم، اما پس از آن همه نوشیدنی های کثیف، شامل انواع نمک های بد مزه، که در طول مسیر تا بدین جا به عنوان آب نوشیده بودم، آشامیدن آب گوارای این محل تغییری بسیار دل انگیز بود.

درختان خرما، که پوشش درختی معمول چهار دِه و طبس را تشکیل میدهند، درختان زیبایی نیستند، اما بعد از مدت طولانی که اصلا هیچ درختی ندیده بودم، کاملا با طراوات می نمودند.

تنباکوی با کیفیت بسیار عالی در ابعاد بزرگ در اطراف طبس می روید، که به همراه مقدار کمی ابریشم و مقادیر قابل ملاحظه ای انقوزه صادر می شوند.

در زمین های میان طبس و مشهد، شتر و گوسفند به وفور یافت می شود، اما در بیابانی که من از آن عبور کرده بودم، بجز انقوزه هیچ چیز دیگری تولید می شد.

مجموعه روستا های چهار ده عبارتند از، جوکار، طغیانان،توسکینان و مادی آباد، که روی هم رفته 800 نفر ساکن دارند.

29 اکتبر، پس از عبور از دشتی ماسه ای، وارد طبس شدم که در 10 مایلی چهار ده واقع شده است. ظاهرا پیش از ورود من به این مکان، هیچ انگلیسی از آن دیدن نکرده بود، به جز سرهنگ مک گریگور که شش سال پیش از آن تاریخ آنجا بوده است، هرچند چندین بار روس ها از این شهر بازدید کرده اند، مخصوصا افراد درگیر در ماموریت خانیاکوف.

سر جان ملکولم در توصیفات خود از این شهر و حاکم آن، که در کتاب او، تاریخ ایران آورده شده، هاله ای به دور آن کشیده است، اما این شهر واقعاَ شهری بسیار معمولی است.

بخشی از آن با خندقی عمیق و دیواری محافظت می گردد، که در مقایسه با یک شهر معمولی ایرانی، مستحکم تر است، و بهتر مراقبت می شود.

دروازه ها نیز توسط صفحات ضخیم آهنی مقاوم شده اند، و هر چند، چندان محکم نیستند، اما از بیشتر شهرهای ایرانی، که در آنها دروازه ای که در مقابل لگد اسب ترکمن مقاوم باشد را کافی می دانند، در وضعیت بهتری قرار دارد.

بخش دارای استحکامات، حدود 5000 نفر سکنه دارد، اما توده مردم، در خارج از آن زندگی می کنند.

خیابان وسیعی خارج از شهر است که نمای زیبایی دارد و جمعیت شهر، بیرون دیوار های شهر زندگی می کنند. سرزمین طبس توسط حکومتی موروئی اداره می شود که حاکم آن، توسط شاه منصوب نشده، اما از همان خانواده شاهان ایران است.

متصدی کنونی، محمد بخیر خان است، که عنوان عماد الملک یا رکن مملکت را دارا است. او بخاطر حماقت اش زبان زد است، و داستان های جالبی در مورد او گفته می شود، مانند این که، زمانی که یکبار اسبی را امتحان می کرده، دستور داده، آیینه ای بیاورند تا ببیند زمان تاخت و تاز بر آن اسب، چگونه به نظر می رسد، و داستان هایی از این قبیل.

مناره بسیار زیبایی در شهر است، که بزرگ ترین و بلند ترین مناره ای است که من تا کنون دیده ام، که البته به سرعت رو به نابودی است.

اینجا یک قاطر خریدم که جایگزین اسب ام گردید، که فرسوده شده بود.

به نظر من، تعصب مسلمانان طبس با هیچ جای دیگر بجز ریاض پایتخت وحابی عربستان مرکزی برابری نمی کند. مردم هیچ کسی از جهان خارج را نمی بینند، حتی از میزان تمدنی که با منتصب شدن حاکم از پایتخت، که همراهانی دارد که شاید چیزی از تمدن اروپائی دیده باشند، به منطقه آورده می شود، نیز محروم هستند.

موقع ورود به شهر، تا حدی نگران بودم که نکند هویت اروپائی ام لو رود، زیرا هنوز، کاملا به شخصیت ارمنی فرضی ام عادت نکرده، و از زیرکی مردم شهر هراس داشتم. اما در این باره جای هیچ نگرانی نبود. در همان لحظه ورودم به کاروانسرا، نگهبان آن جا به سوی من آمد و گفت ما نمی توانیم آن جا بمانیم، زیرا طبق دستور خان یا حاکم، نمی بایست به مسیحیان اجازه توقف در این مکان داده شود.

اگر می دانستند که من یک انگلیسی هستم، بدون شک من را متمدنانه پذیرا می شدند، اما در مور ارمنی ها یا هر نوع دیگری از مسیحیان که جرات کنند با آنها اینگونه رفتار کنند، حتی جای خوابی هم بهشان نخواهند داد. این موضوع موجب کمترین آزردگی خاطر ام هم نشد؛ من هر آنچه از طبس باید می دیدم دیده بودم، پس به سوی چهار دِه راندم، و در دل خود خوشنود بودم، زیرا کسی هویت وافعی ام را تشخصی نداده بود: از آنجا به بعد، کاملا احساس می کردم در وطن خودم هستم، حتی اگر مجبور بودم در شهر کوچکی مثل چهار ده استراحت کنم.

روز بعد به سوی سلطان آباد، مرکز منطقه ترشیز به راه افتادم. در نزدیکی طبس سه رشته کوه وجود دارد؛ - رشته کوه شتری که بلند ترین قله های آن تا حدود 10،000 پا ارتفاع می یابند؛ نَسقَنج [در متن اصلی Nastandji آمده که نزدیک ترین نامی که یافتم
نسقنج روستایی واقع در رشته کوه های شمال غرب طبس است] که 20،000 پائی کم ارتفاع تر اند، و رشته کوه شوراب که از همه پست تر هستند.

نخستین منزلگاه شیرگشت، حدودا 18 مایل فاصله دارد. جاده بر روی دشتی ماسه ای و بی آب و علف، که میان رشته کوه های شتری و نسقنج قرار دارد، گذر کرده تا به روستا نزدیک شود، و از آن جا به رشته کوه شتری وارد می گردد.

شیرگشت روستای کوچکی است که چشمه آب خوبی دارد. در نقطه ای دور افتاده، جائی که جاده از میان رشته کوه شتری عبور می کند، شاخه دیگری به سمت ده محمد وباجستان از آن جدا می شود. جاده ای که از شیرگشت می آید، در جهت 30 درجه شرقی خط شمالی شش مایلی پیش می رود؛ تا به راه فرعی برسد که از رشته کوهی که ظاهرا باید ادامه شتری باشد خارج می شود، اما نام این رشته کوه چیز دیگری است. در واقع هیچ نامی ندارد، بلکه همانطور که در ایران رسم است، هر قسمت از یک رشته کوه نام خود را دارد، که معمولا نام روستای مجاور آن است.

پس از طی 13 مایل، مجموعه ای از روستا های کوچک خود را نشان می دهند، که نزدیک ترین شان به جاده پاشنه دران نام دارد.

روز بعد، از میان سرزمینی به مراتب بی آب و علف تر عبور کردم، که البته هنوز تا بیابان شدن فاصله بسیاری داشت. حدود چهار مایلی سمت چپ جاده، شهر دستگردان دیده شد. به من گفتند، که از دستگردان که جائی پر رونق و روبه راه است، جاده های صحرائی مستقیمی به سمت دامغان و شاهرود وجود دارد.

این همان راه بیابانی طبس به تهران است، و تقریبا تمام تنباکوی صادره به تهران از این جاده صحرائی عبور می کند.

کسی که این اطلاعات را به من می داد، و خود از این راه سفر کرده بود، گفت از طبس تا دامغان با شتر، 12 منزل راه است. دو منزل آن از طبس تا دستگردان بود، سپس در ادامه هشت منزل هر کدام 20 تا 24 مایل، با وجود آب در هر توقف، تا روستای کوچک طرود، و در آخر دو منزل تا دامغان. او گفت، هیچ کس سوار بر اسب این راه را نپیموده، زیرا غذائی برای اسب نمی توان بدست آورد.

او همچنین افزود، به دلیل وجود تعداد زیادی کویر در حاشیه راه کسی این راه را قطع نمی کند. در مورد جاده خور به سمنان یا دامغان هم، او شنیده بود که بیشتر راه کویری است، و به این دلیل هیچ گاه از آن عبور نکرده بود.

14 مایل بعد، از روستای زیبای ده نوبند [ده نو] عبور کردم، و در ده کوچک و محقری به نام عبید، که چند مایلی آن طرف تر قرار داشت، توقف کردم. آب عبید شور و بد مزه بود.

سوم ماه نوابر به زنگی چاه [در نقشه گیتاشناسی نزدیک ترین محلی که پیدا کردم چاه مسافر است] رسیدم، روستائی فلاکت بار که چیزی جز انقوزه تولید نمی کند، اما کاروانسرای خوبی دارد.

اینجا بزرگ ترین پهنه کویری که تا کنون دیده ام را به چشم دیدم. به من گفته شد، که در پهنه ای به طول 100 مایل و عرضی در حدود 25 تا 30 مایل گسترده است. خوشبختانه جاده از میان آن عبور نمی کند. چند روز پیش از ورود من، در جائی 20 مایل دورتر از آن، بلوچ ها حمله ای بسیار موفق آمیز، به کاروانی با 200 شتر پر از بار کرده، و مقادیر زیادی کالا با خود برده بودند.

مبلغ اعلام شده دزدی، بالغ بر 4400 پوند بود، که البته بدون شک اغراق آمیز است. با این وجود، در مورد واقعیت حمله و غارت صورت گرفته نسبت به این کاروان تردیدی وجود نداشت، زیرا چند روز بعد، عده زیادی آدم های بخت برگشته را دیدم که همه چیزشان غارت شده و بجز ضروری ترین لباس ها، همه چیزشان را از آنان گرفته بودند.

در این گوشه از کشور، نگرانی و ترس از این بلوچ ها در حد بسیار بالائی است، و البته بسیار تاسف بار و کاملا غیر عادی است که آنها اجازه می یابند تا بدین عمق در خاک ایران و نقاطی همچون این مکان [نفوذ کرده]، دست به چپاول بزنند. به من گفته شد که 200 شتر دزدیده شده و بخش کم ارزش تری از اجناس، توسط امیر قائنات [Kaian به نظرم منظور قائن یا قائنات است] باز پس گرفته شده است.

هیچکدام از افرادی که در کاروان بوده اند کشته نشدند. بلوچ ها به ندرت می کشند؛ ترکمن ها تقریبا همیشه کسانی را که نمی توانند با خود ببرند می کشند.

روز بعد به عبدلله آباد [در نقشه گیتاشناسی تنها شهر محتملالله آباد است] در منطقه ترشیز رسیدم، یعنی راهپیمایی به طول 34 مایل.

ورود دوباره به بخش های حاصلخیز کشور بسیار مسرت بخش بود، پس از عبور از آن بیابان های خوفناک، دیدن کشتزار های سرسبز و مردمی که در حال شخم زدن زمین هستند بسیار دلپذیر است.

نزدیکی عبدالله آباد بقایای شهری به نام فیروزآباد است. چند مناره که با کاشی هایی به رنگ های مختلف پوشیده شده اند، تنها باقیمانده های شهر هستند. در برخی نقاط می توان دروازه ها و دیوار ها را تشخیص داد. این شهر به دست
امیر تیمور نابود شد.

22 مایل پس از عبدالله آباد، و پس از عبور از زمین های حاصلخیز به منزلگاه بعدی یعنی روستای زیبای خلیل آباد رسیدم. دو آبراه از رود شش تراز در روستایکندر به یکدیگر می رسند. گفته می شود این رودخانه چهار مایل آن طرف تر واقع شده است، و به این دلیل شش تراز نامیده می شود که پس از ظهور از میان کوهستان، به شش کانال یا آبراهه تقسیم شده، که دوتای آنها از کندر می گذرند.

خلیل آباد مقادیر زیادی ابریشم مرغوب تولید می کند. کوه های شمال دشت ترشیز بیژورد کوه و سیاه کوه [کوه سیاه مطابق نقشه گیتاشناسی] و در جنوب، بگو کوه هستند.

نهم نوامبر به سلطان آباد [کاشمر امروزی]، شهر اصلی منطقه ترشیز رسیدم در تمام نقشه ها، شهری به نام ترشیز علامت زده شده، اما شهری بدین نام وجود ندارد [ترشیز یکی از نام های قدیمی کاشمر است]، بلکه این منطقه را ترشیز می نامند.

سلطان آباد، شهری کوچک اما پر رونق است که حدود 5000 نفر سکنه دارد. تجارت شهر خوب است، وابریشم و گندم اقلام اصلی صادرات آن را تشکیل می دهند.

روز بعد، تنها پنج مایل تا روستای فَرگ در آستانه منطقه ترشیز راهپیمایی کردم. روز بعد از آن، 23 مایل دیگر تا خوش دره، روستای بسیار حاصلخیزی در منطقه تربت حیدریه راهپیمائی کردم.

اینجا در طول مسیر، تنها جریان آبی که پس از خروج از اصفهان دیده بودم را قطع کردم، که در 18 مایلی از فرگ و حدودا چهار مایل مانده به شهر کوچک ازغند واقع شده است، و ازغند رود نام دارد.

حتی در این فصل خشک سال نیز آب رودخانه حدود 50 پا عرض دارد. جائی که جاده آن را قطع می کند، آب با جریان نسبتا تندی تقریبا در مسیر شمال به جنوب، در حرکت است. با در نظر گرفتن عرض بستر رودخانه و عمقی که فرسایش داده، به نظرم می آید در فصل بهار حجم عظیمی آب را به پایین می آورد.گفته می شود، این رودخانه از کوه های اطراف رشته کوه سرخ کوه، اما نه از آنها آغاز می گردد.

به من گفته شد که این رودخانه از رشته کوه سیاه کوه گذر کرده و در آنجا آبشاری را به وجود آورده است. از آب این رودخانه برای آبیاری مزارع اطراف فیض آباد، مکانی در جنوب این محل استفاده می شود. بدون شک، آب این رود، احتمالا با کمک جریانات شش تراز، عامل اصلی به وجود آمدن کویر بزرگی است که من در زنگی چاه شاهد آن بودم، و به سمت فیض آباد گسترش می یابد.

ادامه دارد..

قسمت پنجم

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

مسیر سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران را در گوگل ارث ببینید

سرزمین ترکمن های تِکه و رودخانه های تجن و مرغاب (قسمت سوم )

2010-04-20T23:33:00.007+04:30

ادامه از قسمت دوم

پس از کوير پيمايي طولاني 38 مايلي بدون آب، به روستاي رقت انگیز پشت بادام [رباط پشت بادام] رسيديم. تقريبا تمام خانه ها مخروبه بودند و کل محل به ويرانه اي اندوهناک مي ماند. اسب ها، علاوه بر ما پالان پر از باري را نيز حمل مي کردند. چهارپايي که من بر آن سوار بودن، نرسيده به شهر از فرط خستگي از حرکت بازماند، پس به ناچار، چند ساعتي را استراحت کرديم و تا به شهر برسيم، دو باري او را غذا دادم.

رباط پشت بادام دو چشمه آب دارد، يکي شور و ديگري تازه و شيرين. از آب اين چشمه ها، منطقه اي به مساحت يک مايل مربع سيراب شده در آن کشت و زرع مي گردد، اما اين مکان قادر به تامين همزمان، غذاي ساکنان خود و زاتران مشهد نيست.

اينجا با خبر شدم که گروه راه زنان بلوچ که در اين اطراف پرسه می زنند، از گروه مشابه شان در ساغند بسيار بزرگ تر است. آن جا، دريافتم که وحشت ايرانيان از بلوچ ها، بسيار بيشتر از آن است که به نظر مي رسد، البته این را نیز مي دانستم، که يک ترکمن تنها، مي تواند لرزه بر تن عده کثيري ايراني ساکنان استان هاي جنوب کشور بياندازد. پس از تلاش فراوان موفق شدم کسي را پيدا کنم که تا مرحله بعد سفر، به عنوان راهنما مرا همراهي نمايد.

عصر همان روز پشت بادام را ترک گفتيم، و پس از پيمودن ½4 مايل در دشتی بي آب و علف، به دهکده کوچک و فقيري رسيديم به نام شوراب، که در آن يک چشمه آب شور است و يک درختچه گز.

عجيب آنکه اين چشمه ماهي دارد؛ درواقع تمام اين چشمه هاي کوچکي که در ايران می یابید، ماهي هم دارند. اين ماهي ها در کاريز يا همان کانال هاي زيرزميني که آب را از منبع خود به سطح زمين منتقل مي کنند پناه مي گيرند. بسياري از ماهي هايي که در اين کانال ها زندگي مي کنند کور هستند. آنها، که در کانال هاي تاريکي زندگي مي کنند، که گاه تا به سطح زمين برسد 30 تا 40 مايل ادامه مي يابد، به دليل عدم استفاده از چشم هاي شان، بينايي خود را از دست داده اند.

پس از گذر از شوراب، از سرزمين بياباني مشابهي گذشتيم تا به خط الراس کم ارتفاعي ميان تپه ها رسيديم. آنجا مخزن آب زيبايي بود که توسط برجي به نام حوض شاه عباس مراقبت مي شد، اما در اين فصل سال، مخزن خشک است.

اين مکان در فاصله 18 مايلي پشت بادام قرار دارد. اين خط الراس کم ارتفاع، خط جداکننده خراسان، يا همان سرزمين باستانی پارت، و يزد است.

پس از عبور از حوض شاه عباس، بيابان به بدترين شکل ممکن ظاهر شد؛ تا بدين جا، آن را خاک سفت در بر گرفته بود، اما در اين محل ما به رمل يا تپه بادي هايي رسيده بوديم که جاده از يکي بالا مي رفت و از ديگري سرازير مي شد، و اين تپه ها چنان مشابه يکديگر بودند که ماندن بر مسير درست را هرچه مشکل تر مي ساخت.

آن شب مهتاب زيبايي بود و من و شريک ام به راه خود ادامه داده، راهنما و الاغ ها را پشت سر گذاشتيم. پيشروي مان واقعا کند صورت مي گرفت، زيرا اسب ها در هر قدمي که بر مي داشتند تا مچ پا، و گاه تا زانو در ماسه نرم فرو مي رفتند. ما نگران بوديم که مبادا راه را گم کنيم. در آخر، پس از شش مايل ماسه اي، به يک رشته تپه هاي کم ارتفاع رسيديم، که بیش تر از همه، اسب ها را شاد کرد، زيرا بالاخره، زمين سفتي براي راه رفتن پیدا کرده بودند.

در پايان اين رشته تپه ها، جائي که جاده دوباره بر کف دشت فرود مي آيد، چشمه آب شيرين کوچکي به نام «چشمه شتران» قرار دارد. ضمنا در آنجا يک برج متروکه نيز وجود دارد. به من توصيه اکيد شده بود که در اينجا استراحت نکنم زيرا اين مکان، هنگام حمله، محل تجمع بلوچ ها است.

مشک بزرگ چرمي ام، که حدود يک گالون آب در آن جا مي گرفت را پر کرده؛ اسب ها را آب داده، راه خود را پيش گرفتم.

از آنجايي که هنوز چند مايل ديگر تا رباط خان باقي بود، و اسب ها بسيار خسته شده بودند، از جاده خارج شده، مکان بسيار مناسبي را در شکاف کوه براي مخفي شدن يافتم، طوري که از آنجا مي شد همه جا را زير نظر داشت بدون آنکه ديده شوم.

اينجا دو ساعتي استراحت کردم، تا سر و کله صاحب الاغ ها پيدا شد. او که بسيار وحشت زده بود، خبرداد که بلوچ ها در راه اند. پس از آنکه حيوانات استراحت کردند، راه خود را از ميان پهنه ماسه اي منتهي به رباط خان پي گرفتيم، که فاصله آن از نقطه شروع مان 39 مايل است.

رباط خان، روستاي کوچکي است، با استحکامات قوي و يک برج بلند در بيرون آن، و يک کاروانسراي بزرگ در داخل. آنجا چشمه آب شوري هم هست که مخزني را پر مي کند. يک کم آن طرف تر حوض زيبايي با آب شيرين قرار دارد.

در پي اعلام يکي از مقامات دون پايه خان طبس که به همراه عده اي سوار، در کاروانسراي اين محل مستقر شده بود، تا از مرز هاي خراسان محافظت کند، تعداد کثيري زائر در کارورانسرا گرد آورده شده بودند.

سلمانی ایرانی

او فرمان داشت تا زماني که غارتگران بلوچ چند مايل دورتر، جاده رباط خان را در دست دارند، از عبور هر کسی جلوگيري به عمل آورد. با اين وصف، امکان يافتن راهنما، يا الاغ براي حمل خورجين های اسب وجود نداشت، خورجین هایی که باعث شده بود، اسب ام با پشتي زخمي از کار افتاده گردد.

مجبور شدم سه روز در آن جا توقف کنم، مردم محل، آنطور که ادعا می کردند، از حمله احتمالی بلوچ ها به شدت وحشت زده شده بودند.

این جا برای نخستین بار، دو نفر را دیدم، که به همراه همسران شان توسط بلوچ ها ربوده شده و همه دارائی شان به یغما برده شده بود.

آنها گفتند که به همراه همسران شان و دو نفر دیگر، در جاده کرمان به طبس بودند، که در 80 مایلی جنوب این محل مورد یورش یک گروه سی نفره بلوچ، که اکثرا سوار بر شتر های تیزروی سیستان، قرار گرفتند. شترهای سیستانی به خاطر سرعت شان شهرت بسیار دارند.

آنها و همسران شان را تا حد ضروری ترین لباس ها لخت کرده، سه روز بر پشت شتر با خود برده بودند. یکی از آنها که منطقه را خوب می شناخته، حاضر به قبول وظیفه راهنمایی نشده بود، که موجبات خشمن بلوچ ها را فراهم نموده، او را با شمشیر قطعه قطعه کرده بودند.

فرد دیگری که همراه شان بود نیز به دست بلوچ ها به قتل رسیده بود، آنها همچنین شنیده بودند که پیش از گرفتار شدن شان به دست بلوچ ها، یک فرد دیگر نیز به قتل رسیده است. این دو نفر به همراه همسران شان، پس از سه روز نزدیک چشمه شتران، همان جایی که من ظرف های آب ام را پر کرده بودم، آزاد شدند. آنها خود را به رباط خان رسانده، و نگران ادامه مسیر بودند.

اینجا در مورد راه و روش این راهزنان بلوج چیزهایی شنیدم.

شترهایی که می رانند بسیار تندرو هستند. آن ها، در حالی که یک یا گاهی دو نفر با مقداری غذا بر آنها سوار باشد، می توانند 70 یا حتی 80 مایل در روز راه بپیمایند.

طولانی ترین مسیری که من شنیده بودم، یک شتر آموزش دیده می تواند طی کند، 92 مایل در یک روز در جاده اندازه گیری شده است. طی این مسافت در فاصله یک روز از سپیده دم تا شامگاه انجام شده است، اما شتری که چنین کاری می کند، روز بعد قادر به پیمودن مسافت زیادی نخواهد بود.

به هر حال، آن شتر از نوع بلوچی نبود. بلوچ ها، با آن شتر های تعلیم دیده شان، که تنها چیزی که نیاز دارند این است که روزی یک بار به آنها آب داده شود، و حتی در حالت حمله می توانند تا سه روز بدون آب سر کنند، منطقه را در مسافت های باور نکردنی در می نوردند، در برخی تنگه های بیابان کمین می کنند، ناگهان بر مسافران از همه جا بی خبر یورش برده، و هرکجا شتر و دیگر احشام بیابند، با خود خواهند برد.

گاه نیز کاروانی ثروتمند به دست شان گرفتار می آید. شتر های شان خوراک لازم برای زنده ماندن را در قسمت های کمتر بی آب و علف بیابان می یابند، که با مقدار ناچیزی غذا همراه است، که توسط صاحب شان فراهم می شود. این غذا به شکل توپه های جو است که با مقداری آب مخلوط شده تا به صورت خمیر در آید.

شتر قادر است چند هفته ای را به این روش دوام آورده تا دوره یک تاخت و تاز به سر برسد. بلوچ ها تنها روزی یک بار خود را به چشمه ای دور افتاده در بیابان رسانده، شترها را آب داده، مشک های شان را پر کرده، و به مخفی گاهی تازه در جایی دیگر رحل اقامت کنند.

در روز دوم اقامت ام در اینجا بود که، مردی دوان دوان خبر آورد، زمانی که مشغول جمع آوری انقوزه از تپه های اطراف چشمه شتران بود، گروه بزرگ بلوچ را می بینید، که به نظر او حدود شصت نفر تخمین زده می شدند. آن ها به سمت چشمه آمده، مشک های خود را پر از آب نموده و دور شده بودند؛ او نیز انقوزه های خود را روی زمین رها کرده و دوان دوان خبر را به اینجا رسانیده بود.

در حواشی این بیابان، انقوزه در اندازه های زیاد تولید می شود. انقوزه صمغ بد بوئی است که در اثر تیغ زدن یک گیاه خاص که در بیابان می روید، از آن خارج می شود.

فصل جمع آوری آن هشت ماه طول می کشد و از بهار آغاز شده تا پاییز ادامه می یابد. یک گیاه را می توان تا سالی چهارده بار تیغ زد، و صمغی که از زخم ایجاد شده خارج می شود را با دقت جمع نمود.

ایرانیان کاربرد انقوزه را نمی دانند، و از من سوال می کردند که در هند چه استفاده ای از آن به عمل می آید. من به آنها گفتم، از آن در دارو سازی استفاده می شود، همچنین هندیان، از آن به مقدار بسیار کم، برای تهیه برخی غذا های محلی استفاده می کنند.

از من سوال شد که آیا تا به حال غذایی را که به این صورت آماده شده باشد چشیده ام، و زمانی که با پاسخ مثبت من این باره مواجه شدند و اینکه به نظرم خوش مزه هم میامده، نگاه های وحشت زده شنوندگان را در اطراف خود حس کردم.

ادامه دارد..

قسمت چهارم

لینک های مفید:

نقشه سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران

مسیر سفر سرهنگ دوم استیوارت در ایران را در گوگل ارث ببینید